Küresel siyaset sahnesinde son dönemde peş peşe sahnelenen diplomatik temasların —ve özellikle Trump, Şi ve Putin’i aynı denklemde buluşturan son zirve trafiğinin— gerçek anlamını liderlerin kameralar önündeki jestlerinde ya da zirve sonlarında yayımlanan yuvarlak bildirilerde aramamak gerekir. Bu buluşmaların arkasındaki asıl belirleyici, sönme sürecine girmiş Amerikan hegemonyasının kendi tek merkezli dünya düzenini artık yalnızca baskı ve yaptırımlarla sürdürememesi ve sermaye birikiminin dayattığı yeni güç dengelerine göre mevzi alma zorunluluğudur. Kapalı kapılar ardındaki pazarlıkların ayrıntıları henüz netleşmemiş olsa da, ortaya çıkan tablo emperyalist merkezler ile yükselen kapitalist güç odakları arasındaki çelişkilerin yeni ve daha karmaşık bir evreye girdiğini göstermektedir.
On yıl önce Washington’ın karşısında, küresel pazara entegre olmaya çalışan ve Amerikan finansal sistemine göbekten bağımlı, görece kırılgan bir Çin vardı. Bugün ise sınai üretim kapasitesini, teknolojik özerkliğini ve ticaret ağlarını katlamış, Amerika’nın tek taraflı kuşatma hamlelerini boşa çıkarabilen çok daha güçlü bir Çin kapitalizmi durmaktadır. Amerikan egemen sınıfı, aradan geçen on yılda uygulanan ticaret savaşlarının ve yaptırımların Çin’in yükselişini durduramadığını, aksine kendi finansal ve ekonomik kırılganlıklarını büyüttüğünü sahada deneyimlemiştir.
Bu maddi gerçeklik, Washington’ı kaçınılmaz olarak stratejik bir ayar yapmaya zorlamıştır. Küresel ölçekte finansal üstünlüğünü korumak isteyen ABD, doğrudan ve kontrolsüz bir cepheleşmenin kendi ekonomik sınırlarını zorladığını görerek Pekin ile rekabeti yönetilebilir bir müzakere zeminine çekmeye yönelmektedir. Ancak kapitalizmin eşitsiz gelişim yasası yürürlükte olduğu sürece, tekelci güçler arasındaki hiçbir uzlaşma kalıcı bir barış üretemez; bu tür temaslar yalnızca bir sonraki ve daha şiddetli hesaplaşmaya kadar kazanılmış geçici birer ateşkesten ibarettir (1). Üstelik merkezdeki bu geçici denge arayışının faturası, vekil savaşları, ticaret koridorları üzerindeki baskılar ve bölgesel kırılmalar yoluyla doğrudan çevre coğrafyalara —Ortadoğu’dan Avrasya’nın hassas hatlarına kadar— yıkılmaktadır.
Bu üçlü denklemde Rusya’nın konumu belirleyici bir ağırlık taşımaktadır. Batı’nın Ukrayna sahası üzerinden Rusya’yı ekonomik ve askeri olarak çökertme planı başarısızlığa uğramış; Rusya ağır yaptırım kuşatmasına rağmen ayakta kalarak sahadaki stratejik ağırlığını korumuştur. Rusya, büyük güçlerin pazarlık masasında kolayca harcanabilecek ya da “arka bahçe” muamelesi görebilecek bir ülke değildir. Tam tersine Trump yönetimi, mevcut güç dengelerinde Rusya’yı kendi yanına çekmeden ya da en azından Moskova ile Pekin arasındaki stratejik ortaklığı gevşetmeden Çin ile baş edemeyeceğini net biçimde görmektedir.
Putin’in son zirvede Trump ve Şi ile aynı masada bulunması da bu karşılıklı zorunluluğun ürünüdür. Washington bir yandan Moskova’ya belirli tavizler ve manevra alanları sunarak onu Pekin ekseninden koparmaya çalışırken, Rusya da Batı ile yaşadığı yıpratıcı çatışmayı kendi lehine dengelemek ve Avrasya’daki bağımsız hareket alanını tahkim etmek için bu üçlü teması kendi çıkarları doğrultusunda değerlendirmektedir. Ne var ki ortaya çıkan bu çok kutuplu denge tablosu, tek başına anti-emperyalist ya da ilerici bir dönüşüm anlamına gelmez; zira bir hegemonun gerilemesi emperyalizmi ortadan kaldırmaz, yalnızca güçler hiyerarşisini yeniden düzenler. Buna karşılık çok kutupluluk, tek merkezli emperyalist tahakküm mekanizmalarını gevşettiği ölçüde, bağımlı ülkelerdeki devrimci sol hareketlere ve demokratikleşme mücadelelerine manevra yapabilecekleri nesnel bir çatlak ve yeni bir hareket alanı açma potansiyeli taşıması bakımından büyük bir önem taşır. Açılan bu yeni hareket alanının kimin lehine doldurulacağını belirleyen temel dinamik ise uluslararası finans kapitalin ulusal yapılarla girdiği yeni gerilim hatlarıdır.
Finans Kapitalin Göreli Özerkliği, Mali Kapasitenin Tükenişi ve Zorun İkamesi
Küresel güç dengelerindeki bu yeni arayışın çevre ve uydu ülkelerdeki somut karşılığını anlamak için, son on beş yılda uluslararası finans kapitalin ulus-devletler karşısında kazandığı göreli özerkliğin yarattığı yapısal çatışmaya bakmak gerekir (2). Birçok kez vurgulamış olduğum gibi, sermayenin uluslararasılaşması hiçbir zaman ulus-devletlerin ortadan kalkması anlamına gelmedi; ancak finans kapitalin günlük ulusal siyasetin üzerinde hareket etme kabiliyetini olağanüstü artırdı. Ne var ki bu göreli özerklik büyüdükçe, uluslararası finans kapitalin küresel akışkanlık ve borç tahsilatı talepleri ile ulusal devlet aygıtlarının kendi egemenlik alanlarını ve iç toplumsal dengelerini koruma refleksleri arasındaki gerilim de aynı ölçüde keskinleşti.
2010’ların başında küresel likidite bolluğu ve düşük faiz koşulları, Türkiye gibi bağımlı kapitalist ekonomilere hem uluslararası finansal entegrasyonu sürdürme hem de içeride kredi genişlemesi, inşaat rantı ve sosyal yardımlar yoluyla geniş bir toplumsal tabanı sisteme bağlama olanağı tanıyordu. Bugün ise bu maddi zemin bütünüyle çökmüştür. Küresel hegemonya krizinin derinleştiği, finansal maliyetlerin yükseldiği ve uluslararası sermayenin çevre ülkelere yalnızca yüksek faizli sıcak para ve spekülatif tahvil kanallarından yaklaştığı bu yeni evrede, bağımlı devletin hareket alanı iki yönlü bir cendereye sıkışmıştır: bir yanda uluslararası finans kapitalin dayattığı tavizsiz kemer sıkma, ücret baskılama ve dış borç ödeme disiplini; diğer yanda içeride üretken sermaye birikimi tıkanmış yerli tekelci grupların kâr oranlarını koruma zorunluluğu.
On yıl öncesine kıyasla Türkiye’deki iktisadi bunalımın nitelik değiştirmesinin temel nedeni de budur. Artık karşımızda konjonktürel bir döviz darboğazı ya da geçici bir enflasyon dalgası değil; yerli kapitalizmin üretken sanayi yatırımlarıyla yeterli artı-değer yaratma kapasitesinin tükenmesi vardır. İthal girdiye göbekten bağımlı sanayi yapısı katma değer üretemedikçe, sermaye birikimi zorunlu olarak yağmacı bir finansallaşma ve kalıcı ilkel birikim biçimine bürünmektedir (3). Devlet aygıtı bu koşullarda burjuva hukukunun öngördüğü düzenleyici bir üst kurum olmaktan çıkıp, doğrudan bir mali tasfiye ve kaynak aktarım merkezine dönüşmüştür. Kronik enflasyonla eritilen ücretler, dolaylı vergilerle tabana yayılan bütçe yükü, kamu varlıklarının ve doğal kaynakların imtiyazlı holdinglere devri, borsa ve fon mekanizmaları üzerinden küçük tasarrufların büyük sermaye kliklerine aktarılması — bunların hiçbiri münferit yönetim hataları değil, üretken sermaye birikimi tıkanmış bağımlı bir ekonominin tekellere kaynak yaratma yöntemleridir.
Tekrar olsun, tam da bu noktada devletin yönetim biçimindeki dönüşümün maddi yasası açığa çıkar: Mali bölüşüm kapasitesini yitiren burjuva devleti, zor yoluyla rıza üretmeye ve bu açığı kurumsal baskı aygıtlarıyla kapatmaya yönelmek zorundadır. Geçmişte kredi genişlemesi, istihdam olanakları ve tüketim entegrasyonuyla sağlanan toplumsal uyum mekanizmaları çalışmaz hale geldiğinde, sermaye sınıfı açısından parlamenter denge mekanizmaları taşınamaz bir engele dönüşür. Hukukun ve kurumsal işleyişin doğrudan sermaye kliklerinin acil birikim ihtiyaçlarına göre yeniden düzenlenmesi, rejimin keyfi bir tercihinin değil; uluslararası finans kapitalin yapısal uyum programlarını yoksullaşan kitlelerin direncine rağmen uygulayabilmenin zorunlu idari koşuludur.
Ancak bu kurumsal zor mekanizması, uluslararası finans kapital ile yerel iktidar bloğu arasındaki gerilimi ortadan kaldırmaz; aksine onu yeni bir çelişki düzeyine taşır. Uluslararası finans oligarşisi, Ortadoğu’dan Karadeniz ve Kafkasya’ya uzanan jeopolitik fay hatlarında Türkiye’nin kendi stratejik tasarımlarına tam uyum göstermesini talep ederken, içerideki rejim bu dışsal bağımlılığın yarattığı ekonomik ve toplumsal maliyeti milliyetçi-dinsel bir “bekâ” söylemiyle perdelemeye çalışmaktadır. Dışarıya karşı tam finansal ve jeopolitik teslimiyet ile içeriye karşı sert bir otoriter tahkimat arasındaki bu yarılma, rejimin meşruiyet zeminini hızla aşındırmaktadır. Topluma maddi bir gelecek vaat edemeyen, yalnızca vergi, borç ve güvencesizlik üreten bu yönetim aygıtı, ayakta kalabilmek için tüm siyasal alanı kendi ihtiyaçlarına göre yeniden kurgulamak zorundadır.
Siyasetin Tiyatroya Dönüşümü ve Solun Çok Yönlü Köreltilmesi
Devlet aygıtının mali bölüşüm kapasitesini yitirip zor yoluyla rıza üretme ve kaynak aktarım mekanizmasına dönüşmesi, siyasal alanın işleyişini de kökten değiştirmiştir. Burjuva parlamenter dönemlerde iktidar ile muhalefet arasındaki rekabet, egemen sınıfın farklı fraksiyonlarının çıkarlarını dengeleyen ve halk sınıflarına sistem içinde bir değişim umudu sunan işlevsel bir emniyet supabıydı. Bugün ise uluslararası finans kapitalin dayattığı daraltıcı sınırlar ile içerideki kurumsal faşizmin bekâ kaygıları, müesses nizamın iktidarını da muhalefetini de aynı dar koridorun içine hapsetmiştir. Siyasal aktörlerin birbirine yönelttiği en sert sözlü polemiklerin dahi ekonomik modelin özüne, borçlanma rejimine, mülksüzleştirme politikalarına ve emperyalist bağımlılık ilişkilerine dokunmaması tesadüf değildir. Halk sınıfları açısından kurumsal siyaset, artık kendi ivedi yaşam sorunlarının tartışıldığı bir mücadele alanı olmaktan çıkmış; sahne arkası önceden kurulmuş, sınırları çizilmiş ve toplumsal öfkeyi seçim takvimlerine bağlayarak etkisizleştiren bir siyaset tiyatrosuna dönüşmüştür.
Kitlelerin sandığa ve kurumsal siyasete duyduğu inancın hızla çözülmesi, bu kurgunun kitleler nezdinde deşifre olmasının sonucudur. Emekçi sınıflar, vitrindeki aktörler değişse bile kendi ücretlerinin eridiğini, barınma ve geçim koşullarının ağırlaştığını ve yargıdan bürokrasiye kadar tüm kurumların sermaye lehine çalıştığını çıplak biçimde deneyimlemektedir. Ne var ki bu derin yabancılaşma, kendiliğinden devrimci bir bilince ya da örgütlü bir kopuşa dönüşmemektedir. Tam tersine, sahnenin dışında kitlelere inandırıcı, tutarlı ve kurucu bir seçenek sunulamadığı ölçüde bu yabancılaşma, ağır bir depolitizasyon, çaresizlik ve bireysel hayatta kalma refleksine savrulma tehlikesini güçlendirmektedir.
Kitlelerin böylesine sahipsiz ve seçeneksiz kalmasında, yalnızca düzen muhalefetinin rejime eklemlenmesinin değil, bizzat sosyalist solun ideolojik ve örgütsel olarak köreltilmiş olmasının da payı vardır. Bu körelmenin tarihsel arka planında, emperyalist merkezlerin Soğuk Savaş boyunca ve sonrasında Marksizm-Leninizme karşı yürüttüğü ideolojik kuşatma yatar. 1968 sonrasında “yeni sol”, “radikal demokrasi” ve post-yapısalcı akımlar, büyük ölçüde bu merkezlerin entelektüel ikliminde şekillendi; sınıf siyasetinin yerine kimlik, kültür ve dil siyasetini ikame ederek Marksizmin bütünlüklü dünya görüşünü parçaladı. Sapmalar bağlamında, “soldan giden sağdan dönüyor” sözü, bu kuşağın önemli bir kısmının sonraki istasyonlarını özetler. Bugün bu kuşatmanın fikir düzeyindeki cazibesi, Batı’nın çıplak militarizmi “demokrasi ve insan hakları” ambalajını tükettikçe aşınmıştır; ama aşınma, solun kendi bağımsız sınıf eksenine dönmesiyle sonuçlanmamış, onu farklı yönlerden gelen yeni savrulmaların içine sıkıştırmıştır.
Bir yanda, post-Marksist ve kimlikçi akımların mirasını devralan kesimler, toplumsal çelişkileri maddi üretim ilişkilerinden ve sınıf sömürüsünden kopararak parçalı kültürel kimlikler alanına hapsetmeyi sürdürmektedir. Emeğin örgütlü gücünü ve kamusal devrimci dönüşümü ikincilleştiren bu hat, pratikte düzen içi liberal restorasyon projelerinin ve burjuva muhalefet bloklarının yedek lastiği olmaktan öteye gidememektedir. Öte yanda, bu savrulmaya tepki duyduğunu belirten ortodoks ve geleneksel sol hareketlerin liderliklerinde de kitlelerle bağı koparan ciddi bir yönelim sorunu yaşanmaktadır. Bu yapıların liderlikleri, değişen dünya gerçekliğini ve finans kapitalin yeni tahakküm biçimlerini diyalektik bir canlılıkla kavrayıp devrimci politika üretme kapasitesinden uzaktır; kendileri için sistem içinde yaratılmış dar konfor alanının dışına çıkamamakta, hatta çoğu durumda çıkmak da istememektedirler. En iyimser ifadeyle ne yapmaları gerektiğine karar veremeyen bu yönetim katları, donmuş formülleri tekrarlayarak örgütsel statükolarını korumaya odaklanmakta; kurulu düzene karşı doğrudan bir savaştan ise özenle kaçınmaktadırlar. Kitlelerin ivedi gündelik sorunlarına müdahale edip somut bir güç odağı inşa etmek yerine, “teorik safiyeti korumak” adına her türlü dönüştürücü toplumsal ittifaktan kaçan bu atalet, pratikte kurulu düzenin zararsız bir eklentisine dönüşmektedir. Daha da kötüsü, bu liderliklerin bir kısmında söz konusu konformizm, anti-emperyalizmi sınıfsal içeriğinden boşaltan açık bir milliyetçi-ulusalcı —veya aynı anlama gelmek üzere, Kemalist— savrulmaya evrilmektedir. Emperyalizme karşı mücadeleyi işçi sınıfının bağımsız iktidar perspektifinden koparıp burjuva devletçi reflekslerle özdeşleştiren bu çizgi, farkında olarak ya da olmayarak egemen sınıfın ideolojik hegemonyasına eklemlenmektedir.
Bu çok yönlü körelmenin bir halkası da, son dönemde ağırlığı artan Çin’in kendi devlet kapitalist modelini dünya solu nezdinde “sosyalizm” olarak meşrulaştırma girişimleridir. Batı emperyalizminin ideolojik kuşatması zayıflarken, Pekin merkezli akademik, medyatik ve diplomatik kanallar, Çin’in tekelci devlet kapitalizmini “21. yüzyıl sosyalizmi” ve çevre halkların doğal önderi olarak sunan yeni bir çekim alanı yaratmaktadır. Solun hem konformist hem de ulusalcı kesimleri arasında hızla alıcı bulan bu yeni romantizm, kapitalist meta üretimi ile sosyalist inşa arasındaki temel ayrımı bulanıklaştırarak sınıf bağımsızlığını bir kez daha felce uğratmaktadır.
Solun ve genel olarak siyasal alanın körelmesinin bir başka kritik halkası, Kürt siyasetinin emperyalizm ve siyonizmle kurduğu ilişkinin geldiği yeni evredir. Bu ilişki yeni değildir; ama bugün Suriye ve Irak’taki emperyalist yeniden yapılanmayla iç içe geçerek, içerideki uzlaşmacılıkla birleşmiş durumdadır. ABD’nin PYD/YPG ile kurduğu ittifak ve İsrail’in bölgesel hesapları, Kürt siyasetinin “önderlik”ini emperyalist projelerin taşıyıcısı konumuna yerleştirmektedir. Marksist-Leninist yöntem açısından bu, iki şeyi birlikte söylemeyi gerektirir: Kürt halkının meşru taleplerini savunmak ile emperyalizmle ittifakı meşrulaştırmak birbirinden ayrıdır; ve emperyalizmle kurulan hiçbir ittifak, hiçbir halka kurtuluş getirmez. İçerideki pazarlık siyasetiyle dışarıdaki emperyalist ittifakın aynı hatta buluşması, Kürt siyasetinin sınıfsal bağımsızlığını değil, emperyalist manevra alanının bir parçası haline gelmesini üretmektedir.
Sonuçta, bir uçta liberal kimlikçilikle eriyen, diğer uçta ortodoks kabuk altında konformist bir atalete ve milliyetçi-kalkınmacı savrulmalara teslim olan, Çin devlet kapitalizminin romantizmine kapılan ve emperyalizmle kurulan ittifaklara yedeklenen sol, halk sınıflarının gözünde bu köhnemiş sahnenin etkisiz bir figüranı haline gelmiştir.
Tiyatroyu Yıkmak: Küresel Önderlik Krizi ve Devrimci Çıkış Hattı
Solun yaşadığı bu ideolojik ve örgütsel körelme, yalnızca Türkiye’ye özgü yerel bir patoloji değil, emperyalist merkezlerden çevre ülkelere kadar uzanan küresel bir siyasal önderlik krizidir. Bugün Avrupa’nın göbeğinde, örneğin Fransa’da, Sarı Yelekliler hareketinden emeklilik reformu grevlerine, öğrenci hareketlerine ve neredeyse kronikleşen toplumsal patlamalara kadar son derece militan, kararlı ve kitlesel bir halk direnişi sürmektedir. Ancak bu muazzam sokak enerjisini sermaye iktidarını hedefleyen kalıcı bir siyasal güce dönüştürecek devrimci bir önderlik bulunmadığı için, kitlelerin öfkesi ya sol-popülist parlamenter ittifakların seçim sandıklarında eritilmekte ya da düzenin aşırı sağcı ve faşist yedeklerine kanalize edilmektedir. Dünyanın dört bir yanında emekçi sınıflar yaşam koşullarının ağırlaşmasına karşı sokağa çıkarken, devrimci öznenin yokluğu, her toplumsal kalkışmayı yeniden kurumsal siyasetin dar sınırları içine hapsetmektedir.
Bu küresel ve yerel çıkmazdan çıkışın ilk koşulu, tarihsel ömrünü tamamlamış burjuva demokratik restorasyon yanılsamalarını bütünüyle terk etmektir. Tekelci finans kapitalin kendi krizini yönetmek için parlamenter kabukları dahi işlevsizleştirdiği bir çağda, halka “eski demokratik kurallara dönüş” ya da “1923’ün kurumsal çerçevesini ihya etme” vaadiyle seslenmek, kitleleri zaten çökmüş bir sahneye yeniden izleyici olarak çağırmaktan başka bir anlam taşımaz. Kapitalizmin mevcut aşamasında burjuva demokrasisi, ilerici bir ufuk değil, sermayenin kriz anlarında askıya aldığı geçici bir yönetim tekniğidir. Cumhuriyet, laiklik ve temel demokratik haklar dahi artık burjuva sınırlar içinde kalarak değil, ancak sermaye düzeninin tasfiyesini ve sosyalist iktidarı hedefleyen devrimci bir hattın bileşeni olarak savunulabilir ve gerçek içeriklerine kavuşturulabilir.
Kuşkusuz bu saptama, demokratik taleplerin ya da demokratik mücadele araçlarının inkârı anlamına gelmez (4). Tersine, faşizmin en temel anayasal ve siyasal hakları dahi askıya aldığı koşullarda demokratik talepleri sahiplenmek ve mevcut demokratik araçları sonuna kadar kullanmak devrimci siyasetin vazgeçilmez bir görevidir. Aradaki temel fark, demokratik taleplerin ve araçların nasıl konumlandırıldığıdır: Düzen muhalefeti ve kuyrukçu sol açısından demokratik araçlar, kitleleri sistem içi kanallarda tutan birer varış noktasıdır; devrimci sosyalist siyaset açısından ise bunlar, kitlelerin kendi öz gücünü örgütleyeceği, bilincini keskinleştireceği ve sosyalizmin üzerinde yükseleceği toplumsal temeli genişleteceği birer mücadele mevzisidir. Demokratik talepleri sahiplenmek ama araçları amacın yerine koymamak — işte bu diyalektik, mevcut siyasal kurguyu içeriden ve dışarıdan sarsmanın anahtarıdır.
İkinci temel koşul, halk sınıflarının kurumsal siyasetten kopuşuyla açığa çıkan enerjiyi tabanda ve somut hayatta kalma talepleri etrafında yeniden örgütlemektir. Kitlelerin sandığa ve düzen partilerine duyduğu güvensizlik, doğru okunduğunda muazzam bir devrimci imkâna işaret eder: emekçi sınıflar artık kendilerine pazarlanan vitrin değişikliklerine inanmamaktadır. Bu güvensizliği aşmanın yolu, halka yeni seçim ittifakları ya da düzen içi muhalefet kadrolarıyla tepeden kurulan masa başı protokolleri sunmak değildir. Aksine, ekmek, ücret, barınma, kamusal sağlık ve eğitim, sendikal örgütlenme ve temel haklar eksenindeki ivedi gündelik talepleri, doğrudan yerli tekellerin yağma düzenini ve emperyalist bağımlılığı hedef alan bağımsız bir sınıf hattında birleştirmektir. Anti-faşist ve demokratik mücadele, düzen muhalefetinin kuyruğuna takılarak değil, mülksüzleştirilen tüm halk kesimlerini işçi sınıfının bağımsız siyasal öncülüğü altında tabanda buluşturarak yürütülebilir.
Üçüncü ve belirleyici koşul ise öncü örgütlülüğün niteliğini yeniden inşa etmektir. Kendiliğinden kitle hareketleri ve toplumsal patlamalar tarihin motorudur; ancak tıpkı Fransa’daki direnişlerde ya da kendi yakın tarihimizdeki büyük halk hareketlerinde görüldüğü gibi, kendiliğindenlik tek başına iktidar üretemez. Kendiliğinden hareketin enerjisini düzen içi kanallara akmadan kalıcı bir siyasal iradeye dönüştürecek şey, nicelik fetişizminden ve “üye kayıt bürosu” hantallığından arınmış, toplumun sınıfsal fay hatlarını anbean izleyen sismik bir öncü kapasitesidir. Bu kapasite, bir yandan Batı eksenli kimlikçi-liberal erimeye, diğer yandan ortodoks kabuk altındaki konformist atalete, milliyetçi savrulmalara ve Pekin merkezli devlet kapitalist romantizmine karşı kuşkucu ve mesafeli bir ideolojik netlikle inşa edilebilir.
Sermaye düzeni, ister küresel zirvelerde geçici etki alanı pazarlıkları yapsın ister ulusal sınırlar içinde kurumsal faşizmi tahkim etsin, kendi yapısal krizini ve emekçi sınıflarla olan uzlaşmaz çelişkisini ortadan kaldıramaz. Halk sınıflarının bugün izlemeyi reddettiği bu köhnemiş siyasal oyunu yıkacak olan güç, düzen içi parlamenter restorasyon vaatlerinden çıkmayacaktır. Tarihin akışını değiştirecek olan, krizin faturasını ödemeyi reddeden işçi sınıfının ve ezilen halk kitlelerinin, kendi bağımsız siyasal örgütlülüğüyle sahneyi bizzat devralmasıdır.
NOTLAR
-
Emperyalist güçler arasındaki ittifak ve uzlaşmaların sermayenin eşitsiz gelişimi nedeniyle kalıcı bir barış değil, yalnızca bir sonraki çatışmaya kadar süren geçici “ateşkesler” üretebileceğine dair klasik çözümleme için bkz. Lenin, V. I. (1979). Emperyalizm, Kapitalizmin En Yüksek Aşaması (Çev. Cemal Süreya). Ankara: Sol Yayınları, IX. Bölüm (“Emperyalizmin Eleştirisi”): sayfa 132-147.
-
Finansallaşmış sermayenin ulus-devlet sınırlarını aşan hareket kabiliyeti ve göreli özerkliği ile 2008 sonrası küresel likidite genişlemesinin ardından çevre/gelişmekte olan ülkeler üzerinde kurduğu borç ve mali disiplin baskısı için bkz. Chesnais, F. (2016). Finance Capital Today: Corporations and Banks in the Lasting Global Slump. Leiden: Brill, özellikle 7. Bölüm (“Financial Globalisation and Developing Countries in the 2000s”, s. 188–197) ve 10. Bölüm (“Global Endemic Financial Instability”, s. 245–255).
-
Üretken sermaye birikimi alanları daraldıkça kamu varlıklarının, ortak alanların ve küçük tasarrufların finansal ve cebri mekanizmalar yoluyla büyük tekellere aktarılmasını “mülksüzleştirme yoluyla birikim” (accumulation by dispossession) kavramıyla çözümleyen çalışma için bkz. Harvey, D. (2004). Yeni Emperyalizm (Çev. Hür Güldü). İstanbul: Everest Yayınları, 4. Bölüm (“Mülksüzleştirme Yoluyla Birikim”).
-
Demokratik haklar ve mücadele araçlarının bir varış noktası olarak mutlaklaştırılması (oportünizm) ile bunların tümden reddedilmesi (sekterlik) arasındaki diyalektik ayrım için bkz. Lenin, V. I. (1979). “Sol” Komünizm, Bir Çocukluk Hastalığı (Çev. Muzaffer Kabagil). Ankara: Sol Yayınları, VI. ve VII. Bölümler (“Devrimciler Gerici Sendikalarda Çalışmalı mıdır?” ve “Burjuva Parlamentolarına Katılmalı mıdır?”), sayfa 43-69.