{"id":8445,"date":"2026-09-14T14:36:47","date_gmt":"2026-09-14T11:36:47","guid":{"rendered":"https:\/\/www.kamilpark.com\/?p=8445"},"modified":"2026-09-14T20:05:16","modified_gmt":"2026-09-14T17:05:16","slug":"8445","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.kamilpark.com\/?p=8445","title":{"rendered":"Uzun restorasyon d\u00f6nemi sona ererken: fa\u015fizm ve siyasal yol ayr\u0131m\u0131"},"content":{"rendered":"

Siyasal s\u00fcre\u00e7ler dura\u011fan de\u011fil, tarihseldir; arkalar\u0131nda her zaman \u00f6rg\u00fctl\u00fc bir toplumsal g\u00fc\u00e7, ekonomik bir motivasyon ve siyasal bir irade bar\u0131nd\u0131r\u0131rlar. Bu a\u00e7\u0131dan \u00fclkemizde, 1980’li y\u0131llardan itibaren a\u00e7\u0131k bir kar\u015f\u0131 devrime evrilen hamlelerin, \u00f6ncesindeki \u2014temelleri 1930’lar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibaren at\u0131lan\u2014 uzun restorasyon d\u00f6neminde zamana yay\u0131lmas\u0131 veya \u00f6rt\u00fck y\u00f6ntemlerle y\u00fcr\u00fct\u00fclm\u00fc\u015f olmas\u0131 yan\u0131lt\u0131c\u0131 olmamal\u0131d\u0131r. Nitekim bu dinamikler, s\u00f6z konusu hamlelerin programl\u0131, etkin ve kesintisiz bir s\u00fcrecin par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fini de\u011fi\u015ftirmemektedir. T\u00fcrkiye’nin yak\u0131n tarihinde bu kesintisizli\u011fin ve yap\u0131sal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn k\u00f6kleri, bir devrimler d\u00f6nemini haz\u0131rlayan b\u00fct\u00fcnc\u00fcl bir program niteli\u011findeki Tanzimat s\u00fcrecine, oradan Cumhuriyet\u2019in erken d\u00f6nemlerindeki ekonomi-politik safla\u015fmalara kadar uzanmaktad\u0131r.<\/p>\n

Tanzimat\u2019la birlikte ivme kazanan Osmanl\u0131 modernle\u015fmesi, \u00f6z\u00fcnde k\u00fcresel kapitalist merkezin geni\u015fleme stratejilerinin ve d\u0131\u015f dinamiklerin imparatorlu\u011fa y\u00f6nelik dayatmalar\u0131n\u0131n bir sonucuydu. Ancak bu d\u0131\u015fsal bask\u0131, sistemle b\u00fct\u00fcnle\u015fmekten \u00e7\u0131kar sa\u011flayan i\u00e7erideki i\u015fbirlik\u00e7i\/komprador sermayenin yap\u0131sal talepleriyle birle\u015ferek zemin bulmu\u015ftur.<\/p>\n

S\u00f6z konusu entegrasyon ve uyum \u00e7abas\u0131, restorasyoncu bir geri d\u00f6n\u00fc\u015f olmad\u0131\u011f\u0131 gibi ba\u015flang\u0131\u00e7ta h\u0131zl\u0131 ve radikal bir kopu\u015f da de\u011fildir; aksine, monar\u015fik devlet yap\u0131s\u0131n\u0131n me\u015frutile\u015ftirilmesini yak\u0131n siyasal hedefi haline getiren, ancak bunu son derece d\u00fc\u015f\u00fck tempolu ve tedrici bir bi\u00e7imde y\u00fcr\u00fcten tarihsel bir e\u015fiktir. D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn bu tedrici karakterine ra\u011fmen, s\u00fcre\u00e7 ilerideki devrimci kopu\u015flar\u0131 besleyecek olan kurumsal kodlar\u0131 T\u00fcrk devlet gelene\u011finin geneti\u011fine i\u015flemeyi ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Nitekim bu birikim \u00fczerinde y\u00fckselen Laik Cumhuriyet Devrimi; toplumsal ve s\u0131n\u0131fsal ili\u015fkileri b\u00fct\u00fcn\u00fcyle alt\u00fcst edemedi\u011fi i\u00e7in sosyal alanda s\u0131n\u0131rl\u0131 kalm\u0131\u015f olsa da, monar\u015fiyi tasfiye edip egemenli\u011fi d\u00fcnyasalla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde siyaseten radikal ve demokratik bir devrimci kopu\u015ftur.<\/strong><\/p>\n

\u0130mparatorlu\u011fun tasfiyesiyle kurulan yeni ulus-devlet, iktisadi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k aray\u0131\u015f\u0131 ile emperyalist d\u00fcnya sisteminin ve onun yerli uzant\u0131lar\u0131n\u0131n entegrasyon bask\u0131s\u0131 aras\u0131ndaki temel \u00e7eli\u015fkiyi devralm\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla Cumhuriyet\u2019in ilk on y\u0131llar\u0131nda su y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kan safla\u015fmalar, Tanzimat\u2019tan itibaren k\u00fcresel sistemin ve yerli ortaklar\u0131n\u0131n dayatt\u0131\u011f\u0131 bu yap\u0131sal ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k krizinin yeni tarihsel ko\u015fullarda yeniden \u00fcretilmesinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.<\/p>\n

1930’lar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibaren ya\u015fanan geli\u015fmeler, bu tarihsel s\u00fcreklili\u011fin erken bir yans\u0131mas\u0131d\u0131r. Bu d\u00f6nemde, hegemon Anglo-Amerikan emperyalizmine entegre olmay\u0131 hedefleyen ve merkezinde \u0130\u015f Bankas\u0131 \u00e7evresinin yer ald\u0131\u011f\u0131 liberal finans kapital ile devlet\u00e7i bir kapitalizmi savunan b\u00fcrokratik odak aras\u0131nda ciddi bir safla\u015fma ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Ba\u015f\u0131n\u0131 Kemal Atat\u00fcrk’\u00fcn \u00e7ekti\u011fi ilk odak, SSCB’den bir an \u00f6nce uzakla\u015f\u0131p serbest piyasa kapitalizmine eklemlenmek isterken; \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc \u00e7evresi (\u00f6zellikle askeri-sivil b\u00fcrokrasi ve Kadro dergisi (1) etraf\u0131nda k\u00fcmelenen sol Kemalist b\u00fcrokratik ayd\u0131nlar) Sovyet modelinin ba\u015far\u0131lar\u0131ndan da etkilenerek bu t\u00fcr bir entegrasyonu o g\u00fcn\u00fcn ko\u015fullar\u0131nda zamans\u0131z ve ger\u00e7ek d\u0131\u015f\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla Atat\u00fcrk ve \u0130n\u00f6n\u00fc aras\u0131ndaki tarihsel \u00e7eki\u015fmenin temelini, ki\u015fisel bir anla\u015fmazl\u0131ktan ziyade, bu iki farkl\u0131 kapitalist kalk\u0131nma perspektifinin m\u00fccadelesi te\u015fkil etmektedir.<\/p>\n

Yakla\u015fan \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 tehlikesi, bu iki odak aras\u0131ndaki ayr\u0131\u015fmay\u0131 d\u0131\u015f politika ve savunma stratejileri zemininde daha da keskinle\u015ftirmi\u015ftir. \u0130ki taraf da d\u00fcnyan\u0131n b\u00fcy\u00fck bir sava\u015fa do\u011fru s\u00fcr\u00fcklendi\u011fini g\u00f6rmesine ra\u011fmen, bu kriz kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00fcretilen \u00e7\u00f6z\u00fcmler farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.\u00a0 Atat\u00fcrk \u00e7evresi bu ko\u015fullarda T\u00fcrkiye’nin daha etkin ve atak bir uluslararas\u0131 politika izlemesini savunmu\u015ftur. Nitekim 1937 y\u0131l\u0131ndaki Nyon Konferans\u0131’nda \u0130n\u00f6n\u00fc\u2019ye ra\u011fmen \u0130ngiltere ve Fransa ile fa\u015fist \u0130talya\u2019ya kar\u015f\u0131 bir anla\u015fmaya var\u0131lmas\u0131 ve Hatay\u2019\u0131n ilhak\u0131 s\u00fcreci, bu atak stratejinin somut \u00f6rnekleridir. Buna kar\u015f\u0131n \u0130n\u00f6n\u00fc \u00e7evresi, \u00fclkenin yeni bir k\u00fcresel sava\u015f\u0131 kald\u0131rabilecek askeri ve ekonomik kudretinin bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrerek daha temkinli ve tarafs\u0131z bir d\u0131\u015f politikay\u0131 esas alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

D\u00f6nemin bir di\u011fer paradoksal y\u00f6n\u00fc ise iktisadi ve sosyal politikalarda ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r; devlet eliyle ve Sovyetler Birli\u011fi’nin katk\u0131lar\u0131yla sanayile\u015fme hamleleri s\u00fcrd\u00fcr\u00fcl\u00fcrken, radikal bir k\u00f6yl\u00fcy\u00fc toprakland\u0131rma hareketinden \u0131srarla ka\u00e7\u0131n\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ta\u015fradaki feodal kesimlerle girilecek sert bir s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesinin \u00fclkeyi istikrars\u0131zla\u015ft\u0131raca\u011f\u0131 kayg\u0131s\u0131, rejim i\u00e7i yap\u0131sal bir refleks olarak k\u00f6kten toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmleri \u00f6telemi\u015ftir. S\u0131n\u0131fsal, iktisadi ve jeopolitik d\u00fczlemdeki bu yakla\u015f\u0131m farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n bir neticesi olarak \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc tasfiye edilmi\u015f ve liberal kanad\u0131n temsilcisi Celal Bayar ba\u015fbakan olarak atanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ancak Celal Bayar\u2019\u0131n temsil etti\u011fi liberal-finans kapital ekseninin y\u00fckseli\u015fi, devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131n geleneksel sahibi olan askeri-sivil b\u00fcrokrasi taraf\u0131ndan yap\u0131sal bir tehdit olarak alg\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r. Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn vefat\u0131n\u0131n ard\u0131ndan \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc\u2019n\u00fcn iktidar\u0131 Bayar\u2019dan p\u00fcr\u00fczs\u00fcz ve kolay bir bi\u00e7imde devralabilmesi, tam da bu b\u00fcrokratik refleksle do\u011frudan alakal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\n

\u0130n\u00f6n\u00fc, a\u00e7\u0131k\u00e7a telaffuz etmese de b\u00fcrokrasiye, k\u00f6kleri 1930’lar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131na dayanan o geleneksel devlet\u00e7i kontrol ve restorasyon (Cumhuriyet\u2019in kurucu d\u00f6nemindeki o g\u00f6rece radikal ve ileriye do\u011fru s\u0131\u00e7rayan devrimci e\u011filimleri dura\u011fanla\u015ft\u0131rma, kimi ileri ad\u0131mlardan geri ad\u0131m atarak devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131 Tanzimat\u2019\u0131n o sinsi, tedrici ve d\u00fc\u015f\u00fck tempolu uyum ritmine geri d\u00f6nd\u00fcrme) metoduna geri d\u00f6n\u00fclece\u011fini z\u0131mnen vaat etmi\u015ftir.<\/p>\n

Dolay\u0131s\u0131yla onun geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc, ki\u015fisel bir iktidar m\u00fccadelesinin \u00f6tesinde, b\u00fcrokratik elitlerin iktisadi ve siyasi alan\u0131 yeniden domine etme arzular\u0131n\u0131n bir sonucudur. Sava\u015f y\u0131llar\u0131nda ve sonras\u0131nda somutla\u015facak olan vizyon de\u011fi\u015fikli\u011fi ve devlet\u00e7i politikalara radikal geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00a0 bu tarihsel ve s\u0131n\u0131fsal uzla\u015fma bak\u0131mdan gayet tutarl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<\/div>\n

Nitekim \u0130n\u00f6n\u00fc\u2019n\u00fcn ekonomi-politik \u00e7izgisi, k\u00fcresel konjonkt\u00fcr\u00fcn d\u00f6nemsel e\u011filimlerini okuma ve devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131 bu e\u011filimlere g\u00f6re yeniden konumland\u0131rma noktas\u0131nda bir esneklik ve tutarl\u0131l\u0131k bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r. 1930\u2019lar\u0131n ba\u015f\u0131ndan itibaren ve \u00f6zellikle \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 y\u0131llar\u0131nda, t\u00fcm d\u00fcnyada devlet m\u00fcdahalecili\u011finin, korumac\u0131l\u0131\u011f\u0131n ve merkezi planlaman\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131k kazanmas\u0131na paralel olarak \u0130n\u00f6n\u00fc de kat\u0131 bir devlet\u00e7i vizyonu uygulamaya koymu\u015ftur. Sava\u015f ekonomisinin ola\u011fan\u00fcst\u00fc \u015fartlar\u0131nda doru\u011fa ula\u015fan bu b\u00fcrokratik ve merkeziyet\u00e7i refleks, o g\u00fcn\u00fcn k\u00fcresel iklimiyle tamamen uyumludur.<\/p>\n

Ayn\u0131 \u0130n\u00f6n\u00fc vizyonunun 1946 sonras\u0131nda sergiledi\u011fi radikal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm de bu tarihsel \u00e7er\u00e7eve d\u00e2hilinde gayet tutarl\u0131d\u0131r. \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n ard\u0131ndan k\u00fcresel hegemonya Anglo-Amerikan eksenine kay\u0131nca ve d\u00fcnya sistemi liberal serbest piyasa ile \u00e7ok partili rejim modelini dayat\u0131nca, \u0130n\u00f6n\u00fc bu yeni d\u0131\u015f dinamiklere de h\u0131zla adapte olmu\u015ftur.<\/p>\n

Dolay\u0131s\u0131yla 1946 sonras\u0131nda \u00e7ok partili hayata ge\u00e7ilmesi ve Bat\u0131 ittifak\u0131na eklemlenme y\u00f6n\u00fcnde at\u0131lan ad\u0131mlar, ilkesel bir k\u0131r\u0131lmadan ziyade, b\u00fcrokratik devlet yap\u0131s\u0131n\u0131 ve restorasyon gelene\u011fini de\u011fi\u015fen d\u00fcnya ko\u015fullar\u0131nda ayakta tutma stratejisidir. \u00d6z\u00fcnde bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm, yukar\u0131da vurgulanan siyasal s\u00fcre\u00e7lerin kesintisizli\u011fi, programl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve arkas\u0131ndaki derin siyasal iradenin konjonkt\u00fcrel bir hamlesi olarak g\u00f6r\u00fclmelidir.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak bu s\u00fcreklilik, T\u00fcrkiye\u2019deki siyasal ve ekonomik d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmleri liderlerin \u015fahsi kararlar\u0131na indirgeyen egemen tarih yaz\u0131m\u0131n\u0131n aksine, olay ve olgulara uzun s\u00fcreli diyalektik tarihsel bir perspektiften bakmay\u0131 zorunlu k\u0131lmaktad\u0131r. Ancak bu bak\u0131\u015f, s\u00fcre\u00e7leri mekanik bir yap\u0131salc\u0131l\u0131\u011fa hapsetmemeli; tersine, \u00f6znelerin, s\u0131n\u0131fsal ittifaklar\u0131n ve \u00f6rg\u00fctl\u00fc siyasal iradenin bu yap\u0131lar i\u00e7indeki kurucu rol\u00fcn\u00fc g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bu uzun vadeli restorasyon hatt\u0131 i\u00e7inde askeri darbeler de ger\u00e7ekle\u015ftirildi tabii. Bu darbeler egemenlerin ilan etti\u011fi manip\u00fclatif iddialar\u0131n aksine, nesnel sonu\u00e7lar\u0131 itibar\u0131yla kar\u015f\u0131 devrimci y\u00f6nelimlerin tahkim edildi\u011fi m\u00fcdahale momentleridir. Burjuva diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn kendi i\u00e7sel krizlerini kurulu d\u00fczenin bilindik demokratik ara\u00e7lar\u0131yla y\u00f6netemedi\u011fi her d\u00f6neme\u00e7te askeri-sivil b\u00fcrokrasi, \u00e7\u0131plak zora dayal\u0131 bu ayg\u0131t\u0131 devreye sokmu\u015ftur.<\/p>\n

Bu hat \u00fczerinde 1960 m\u00fcdahalesi, bi\u00e7imsel ve kurumsal d\u00fczlemde sola alan a\u00e7an g\u00f6rece \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc bir anayasal zemin do\u011furmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00f6zg\u00fcn bir nitelik ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Ancak bu durum diyalektik bir ill\u00fczyondan ibarettir; \u00e7\u00fcnk\u00fc 1960 darbesi, k\u00fcresel kapitalist sistemin \u00e7evre \u00fclkelerine dayatt\u0131\u011f\u0131 planl\u0131 kalk\u0131nma ve ithal ikameci entegrasyon taleplerinin bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Ekonomi-politik d\u00fczlemde tekelci devlet kapitalizminin ve planl\u0131 holdingle\u015fme dalgas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7an bu yeni restorasyon a\u015famas\u0131, Menderes d\u00f6neminin plans\u0131z finansal iflas\u0131na kar\u015f\u0131 emperyalist merkezin ihtiya\u00e7 duydu\u011fu rasyonel piyasa disiplinini devlet eliyle kurmu\u015ftur. Nitekim o d\u00f6nem Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131nda egemen olan Keynesyen refah\u00e7\u0131 politikalarla tam bir paralellik i\u00e7eren bu yeni modelin ya\u015fayabilmesi i\u00e7in, kurulan ithal ikameci sanayinin \u00fcretti\u011fi mallar\u0131 t\u00fcketecek bir i\u00e7 pazar yaratmak, yani toplam talebi yapay olarak te\u015fvik etmek zorundayd\u0131.<\/p>\n

Bu do\u011frultuda kentli orta katmanlar\u0131n ve i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n y\u00fckselen bas\u0131nc\u0131n\u0131 s\u00f6n\u00fcmlendirirken ayn\u0131 zamanda i\u00e7 pazar\u0131 canland\u0131rma misyonu ta\u015f\u0131yan 1961 Anayasas\u0131 ile ka\u015f\u0131kla verilen demokratik, sendikal ve \u00fccret haklar; bu kanallardan s\u0131zarak radikalle\u015fen \u00f6rg\u00fctl\u00fc emek\u00e7ilerin muhalefeti finans kapitalin tekelci k\u00e2r d\u00fczenini tehdit etmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda, 1971 ve 1980 askeri m\u00fcdahaleleriyle kep\u00e7eyle geri al\u0131nacakt\u0131r.<\/p>\n

Dolay\u0131s\u0131yla darbeler, iddia edildi\u011fi gibi s\u0131n\u0131flar kar\u015f\u0131s\u0131nda tarafs\u0131z bir devlet refleksinin de\u011fil; o sinsi restorasyon \u00e7ark\u0131n\u0131n s\u0131k\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 anlarda t\u0131kan\u0131kl\u0131\u011f\u0131 \u015fiddet yoluyla a\u00e7an, kapitalist entegrasyonu h\u0131zland\u0131ran, nihayetinde 1980 sonras\u0131ndaki o a\u00e7\u0131k kar\u015f\u0131 devrimci sald\u0131r\u0131n\u0131n yol ta\u015flar\u0131n\u0131 d\u00f6\u015feyen gerici s\u0131n\u0131fsal s\u0131\u00e7rama tahtalar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

<\/p>\n

<\/div>\n
Bu diyalektik hat \u00fczerinden bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, 1980 sonras\u0131ndaki a\u00e7\u0131k kar\u015f\u0131 devrime varan s\u00fcre\u00e7, kendili\u011finden i\u015fleyen yap\u0131sal bir kaderin de\u011fil, k\u00fcresel kapitalizmin sistemik kriziyle do\u011frudan ba\u011flant\u0131l\u0131 iradi bir sald\u0131r\u0131n\u0131n sonucudur. Bu d\u00f6nem, k\u00fcresel sermayenin neoliberal \u00f6nlemlere ihtiya\u00e7 duydu\u011fu ve ironik bi\u00e7imde Cumhuriyet\u2019in kurulu\u015funu m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan uluslararas\u0131 dengelerin tasfiye edildi\u011fi \u015fartlar\u0131 bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r.<\/div>\n

Nitekim bu yeni d\u00f6nemde k\u00fcresel sermaye; egemenlikleri iktisadi ara\u00e7larla erozyona u\u011fratma i\u015fini kolayla\u015ft\u0131ran yap\u0131sal uyum programlar\u0131, bor\u00e7land\u0131rma mekanizmalar\u0131 ve s\u0131n\u0131r \u00f6tesi finansal operasyonlarla ulusal pazarlar\u0131 do\u011frudan denetimi alt\u0131na almaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u00dcstelik emperyalist merkez bu iktisadi ayg\u0131tlarla da yetinmemi\u015f; entegrasyona diren\u00e7 g\u00f6steren veya kriz \u00fcreten co\u011frafyalarda askeri m\u00fcdahaleleri ve do\u011frudan rejim d\u00fc\u015f\u00fcrme operasyonlar\u0131n\u0131 da i\u00e7eren siyasal\/askeri ara\u00e7lar\u0131 pervas\u0131zca kullanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Cumhuriyet\u2019in radikal e\u011filimlerini dura\u011fanla\u015ft\u0131rarak devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131 Tanzimat\u2019\u0131n o tedrici temposuna geri d\u00f6nd\u00fcrmeyi ama\u00e7layan bu uzun restorasyon hatt\u0131; i\u015fte bu k\u00fcresel alt\u00fcst olu\u015f ve topyek\u00fbn entegrasyon bask\u0131s\u0131 ikliminde, 1980 sonras\u0131n\u0131n neoliberal taarruzuyla en keskin a\u015famalar\u0131ndan birine do\u011fru yol alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Nitekim SSCB\u2019nin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcyle birlikte, T\u00fcrkiye\u2019den sadece iktisadi yap\u0131s\u0131n\u0131 radikal bir bi\u00e7imde d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmesi de\u011fil, uluslararas\u0131 konumunu da yeniden tan\u0131mlamas\u0131 istenmi\u015ftir. Bu durum, emperyalist d\u00fcnya sistemine yeni ve topyek\u00fbn bir eklemlenme, yani k\u00f6kl\u00fc bir g\u00fcncellenme talebidir. K\u00f6kleri Tanzimat’la devletin geneti\u011fine yerle\u015fen o tedrici entegrasyon miras\u0131n\u0131n, 1930’lar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibaren Cumhuriyet\u2019in radikal e\u011filimlerini dura\u011fanla\u015ft\u0131ran bir restorasyon hatt\u0131na b\u00fcr\u00fcnmesi; i\u015fte bu k\u00fcresel alt\u00fcst olu\u015f ikliminde, 1980 sonras\u0131n\u0131n neoliberal taarruzuyla en keskin a\u015famalar\u0131ndan birine do\u011fru yol alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

1980\u2019lerde bu iktisadi ve siyasi enstr\u00fcmanlarla temelleri at\u0131lan neoliberal k\u00fcreselle\u015fme dalgas\u0131, ilerleyen s\u00fcre\u00e7te emperyalist sistemin yap\u0131sal bir hegemonya krizine d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Eski d\u00fcnya d\u00fczeninin y\u0131k\u0131lmas\u0131yla ivme kazanan bu s\u00fcre\u00e7, \u00f6zellikle 2008 k\u00fcresel krizi sonras\u0131nda finans kapitalin uluslararas\u0131la\u015fmas\u0131 ve g\u00f6rece \u00f6zerkle\u015fmesi e\u011filimiyle yeni bir a\u015famaya evrilmi\u015ftir.<\/p>\n

Bu g\u00f6rece \u00f6zerklik, k\u00fcresel finansal ak\u0131\u015flar\u0131n ulus-devlet s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fan spek\u00fclatif bir g\u00fc\u00e7 kazanmas\u0131n\u0131 sa\u011flarken, ulusal yap\u0131lar ile uluslararas\u0131la\u015fan bu sermaye aras\u0131ndaki gerilim ve \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 da ye\u011finle\u015ftirmi\u015ftir. S\u00f6z konusu \u00e7at\u0131\u015fmalar ve egemenlik krizleri, emperyalist sistemin \u00e7evre \u00fclkelerinde \u00e7ok daha sert ve y\u0131k\u0131c\u0131 bir seyir izlemekle birlikte, merkez \u00fclkelerinde de korumac\u0131 refleksler ve siyasal \u00e7alkant\u0131lar bi\u00e7iminde belli derecelerde hissedilmektedir. Uluslararas\u0131 sermaye d\u00fczeninin bu derinle\u015fen krizi, hem merkez hem de (\u00f6zellikle) \u00e7evre \u00fclkelerde devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131n kurumsal dengelerini iyice alt\u00fcst ederken, yeni tip i\u015fbirlik\u00e7i siyasal rejim ve fig\u00fcrlerin de \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u0130\u015fte AKP ve Tayyip Erdo\u011fan liderli\u011fi, k\u00fcresel emperyalist hegemonya krizinin \u00e7evre \u00fclkelerine dayatt\u0131\u011f\u0131 bu yeni entegrasyon ve g\u00fcncellenme talebinin do\u011frudan bir \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak sahneye s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u0130ktidar\u0131n\u0131n ilk y\u0131llar\u0131nda k\u00fcresel sermayenin iktisadi ve siyasi ajandas\u0131na tam bir uyum vaat eden bu kadro, devletin Tanzimat’tan beri gelen geleneksel b\u00fcrokratik geneti\u011fini tasfiye etme misyonunu da \u00fcstlenmi\u015ftir.<\/p>\n

Ancak kitlelerin sisteme itaati ideolojik bir r\u0131zadan \u00e7ok kapitalist ili\u015fkilerin dayatt\u0131\u011f\u0131 maddi hayatta kalma mekanizmalar\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011fundan, derinle\u015fen ekonomik kriz bu ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k ili\u015fkilerini ve y\u00f6netim ayg\u0131tlar\u0131n\u0131 fel\u00e7 etmi\u015ftir. Maddi ge\u00e7im kanallar\u0131 t\u0131kanan ve kitleleri ekonomik ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131klar \u00fczerinden disipline edemez hale gelen AKP ve Erdo\u011fan y\u00f6netimi, iktidar\u0131n\u0131 koruyabilmek ad\u0131na devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k bir fa\u015fist kurumsalla\u015fmaya evriltmi\u015ftir.<\/p>\n

\u015e\u00fcphesiz bu fa\u015fizm, 1930\u2019lar\u0131n \u00f6zg\u00fcn d\u00fcnya \u015fartlar\u0131nda zuhur eden klasik \u00f6rneklerinden yap\u0131sal ve bi\u00e7imsel farkl\u0131l\u0131klar bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r. Tam da bu y\u00f6ntemsel farkl\u0131l\u0131klar nedeniyle, s\u00f6z konusu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm bug\u00fcn pek \u00e7ok sol \u00e7evre taraf\u0131ndan kategorik olarak fa\u015fizm kapsam\u0131nda kabul g\u00f6rmemektedir. Oysa g\u00fcn\u00fcm\u00fcz T\u00fcrkiye\u2019sindeki bu fa\u015fist kurumsalla\u015fma, pop\u00fcler anlat\u0131lar\u0131n iddia etti\u011fi gibi tarihsel bir sapma veya bir liderin otoriter tav\u0131rlar\u0131n\u0131n,\u00a0 \u015fahsi ihtiraslar\u0131n\u0131n neticesi de\u011fildir;\u00a0 emperyalist sistemle entegrasyon krizinin i\u00e7erideki s\u0131n\u0131fsal kavgay\u0131 derinle\u015ftirmesiyle su y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kan, o\u00a0 uzun restorasyon hatt\u0131n\u0131n en gerici a\u015famalar\u0131ndan biridir.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnyas\u0131nda ve \u00f6zellikle T\u00fcrkiye gibi \u00f6rneklerde somutla\u015fan bu yeni bask\u0131c\u0131 dalga, uzun s\u00fcre burjuva akademisi ve liberal \u00e7evreler taraf\u0131ndan “se\u00e7imli otoriterlik”, “liberal olmayan demokrasi”, hatta “otokrasi” veya “patrimonyal sultanl\u0131k” gibi daha arkaik kavramlarla a\u00e7\u0131klanmak istenmi\u015ftir. Oysa kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131nan olgu; tarihsel ba\u011flam\u0131ndan kopar\u0131lm\u0131\u015f ki\u015fisel bir y\u00f6netim \u00fcslubu veya Do\u011fu’ya \u00f6zg\u00fc arkaik bir tek adaml\u0131k rejimi de\u011fil, devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi yoluyla in\u015fa edilen yeni tip bir fa\u015fizm kurumsalla\u015fmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bu fa\u015fizm bi\u00e7imini 1930\u2019lar\u0131n klasik \u00f6rneklerinden ay\u0131ran en temel nitelik ise hukuksal ve kurumsal d\u00fczlemde a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Klasik fa\u015fizm, Weimar Anayasas\u0131 \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi, liberal anayasal d\u00fczeni hem fiilen hem de hukuken a\u00e7\u0131k\u00e7a tasfiye ederek kendisini yasal olarak da fa\u015fist bir rejim olarak ilan etmi\u015ftir. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn fiili fa\u015fizm olgusu ise liberal anayasal devletin kurumsal kabu\u011funu \u015feklen yerinde b\u0131rakmakta, ancak bu kurumlar\u0131n i\u00e7ini tamamen bo\u015faltmaktad\u0131r.Bu yeni fa\u015fist kurumsalla\u015fmada b\u00fct\u00fcn kurallar ve kurumlar elastik hale getirilmekte, her fa\u015fist uygulama “hukuksal bir k\u0131l\u0131f” arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kitab\u0131na uygun g\u00f6sterilmek istenmektedir.<\/p>\n

Esasen bu durum, liberal demokrasi ile fa\u015fizmi burjuva diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn konjonkt\u00fcrel \u015fartlara g\u00f6re devreye soktu\u011fu iki ola\u011fan y\u00f6netim bi\u00e7imi olarak g\u00f6ren diyalektik hatla tamamen uyumludur.<\/p>\n

Burjuva devleti, \u00f6z\u00fcndeki s\u0131n\u0131fsal diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc gizleyebildi\u011fi d\u00f6nemlerde liberal demokrasi maskesini kullan\u0131rken; sermaye birikiminin krize girdi\u011fi ve egemenli\u011fin tehdit edildi\u011fi \u015fartlarda di\u011fer bir ola\u011fan y\u00f6netim bi\u00e7imi olan fa\u015fizme ge\u00e7i\u015f yapmaktad\u0131r.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fcz ko\u015fullar\u0131nda kurumsal kabu\u011fun muhafaza edildi\u011fi bu \u00f6zg\u00fcn pratik ise 1930\u2019lardaki klasik \u00f6rneklerine k\u0131yasla egemen s\u0131n\u0131flar i\u00e7in \u00e7ok daha esnek, kullan\u0131\u015fl\u0131 ve siyaseten d\u00fc\u015f\u00fck maliyetli bir fa\u015fist y\u00f6netim modeli sunmaktad\u0131r. Rejim i\u00e7in hayati \u00f6nem ta\u015f\u0131yan bu hukuksal k\u0131l\u0131f, demokratik haklar\u0131n tamamen t\u00f6rp\u00fclendi\u011fi, mevcut hak k\u0131r\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n dahi fiilen tan\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 bu \u015fartlarda, \u00e7\u0131plak zora dayal\u0131 fa\u015fist \u015fiddeti yasal bir zemin \u00fczerinden normalle\u015ftirme i\u015flevi g\u00f6rmektedir. Bu yap\u0131n\u0131n en net tezah\u00fcr\u00fc ise bi\u00e7imsel olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren se\u00e7im mekanizmas\u0131nda aranmal\u0131d\u0131r. Klasik fa\u015fizm se\u00e7imleri tamamen ortadan kald\u0131r\u0131rken, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fck maliyetli bu fa\u015fizmi se\u00e7imleri s\u00f6zde bir me\u015fruiyet ayg\u0131t\u0131 olarak muhafaza etmektedir.<\/p>\n

Nitekim T\u00fcrkiye\u2019de \u00f6zellikle 2007 y\u0131l\u0131ndan bu yana yap\u0131lan t\u00fcm se\u00e7imler, devlet imkanlar\u0131n\u0131n pervas\u0131zca kullan\u0131m\u0131 ve kurumsal bask\u0131lar nedeniyle e\u015fit ko\u015fullarda ger\u00e7ekle\u015fmeyen, \u015faibeli s\u00fcre\u00e7lere d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00c7\u0131kan sonu\u00e7lar iktidar\u0131n bekas\u0131 ad\u0131na manip\u00fcle edilmekte, r\u0131za \u00fcretilemedi\u011fi ve iktidar\u0131n aleyhine sonu\u00e7land\u0131\u011f\u0131 durumlarda ise do\u011frudan tan\u0131nmamaktad\u0131r.<\/p>\n

Bu arada, bi\u00e7imsel ve kurumsal d\u00fczeydeki s\u00f6z konusu farkl\u0131l\u0131klara ra\u011fmen, her iki fa\u015fizm t\u00fcr\u00fc aras\u0131nda s\u0131n\u0131fsal dayanaklar\u0131 itibar\u0131yla \u00f6zsel bir ayr\u0131m bulunmamaktad\u0131r; iki rejim de son \u00e7\u00f6z\u00fcmlemede finans kapitalin s\u0131n\u0131fsal \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 korumak ve tahkim etmek ad\u0131na \u00f6rg\u00fctlenmektedir.<\/p>\n

Bug\u00fcnk\u00fc fa\u015fizmi klasik \u00f6rneklerden ay\u0131ran yegane iktisadi n\u00fcans, finans kapitalin 1930’lara k\u0131yasla \u00e7ok daha ileri d\u00fczeyde bir uluslararas\u0131 karakter kazanm\u0131\u015f ve ulus-devlet s\u0131n\u0131rlar\u0131ndan g\u00f6rece \u00f6zerkle\u015fmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Ancak bu g\u00f6rece \u00f6zerklik yan\u0131lt\u0131c\u0131 olmamal\u0131d\u0131r; zira uluslararas\u0131la\u015fan sermaye, s\u0131n\u0131r \u00f6tesi operasyon kabiliyetine ra\u011fmen kesinlikle kendi ulusal temelleri ve yerli devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131n \u015fiddet tekeli \u00fczerinde y\u00fckselmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla, tekrar olsun, \u00e7evre \u00fclkelerdeki fa\u015fist kurumsalla\u015fma, bu ulusal temelli finans kapital ortakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n k\u00fcresel entegrasyon krizlerine kar\u015f\u0131 geli\u015ftirdi\u011fi iradi ve korumac\u0131 bir reflekstir.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fcz fa\u015fizminin kitleler nezdinde g\u00f6rece pek zorlanmadan kabul g\u00f6rmesini sadece kitlelerin demokratik toplumsal, siyasal haklar\u0131n\u0131 ve bu \u00e7er\u00e7evede \u00f6rg\u00fctlerini yitirmi\u015f olmalar\u0131yla a\u00e7\u0131klayamay\u0131z; daha derinde, \u00f6zellikle de 1968’in o liberal-liberten<\/strong> devrimiyle (kavram de\u011ferli kom\u00fcnist Michel Clouscard’a aittir) start alan ideolojik ve enformatik s\u00fcre\u00e7lere de referans vermek gerekir. Enformasyon ara\u00e7lar\u0131 yoluyla t\u00fcm d\u00fcnyaya empoze edilen bu yeni egemen k\u00fclt\u00fcr, kitleleri sahte arzular, t\u00fcketim kal\u0131plar\u0131 ve haz ill\u00fczyonlar\u0131 \u00fczerinden atomize ederek toplumsal g\u00f6vdenin k\u0131lcal damarlar\u0131na kadar s\u0131zm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6z konusu k\u00fclt\u00fcrel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm kitleleri ideolojik olarak ikna edip bir r\u0131za \u00fcretmemi\u015f; aksine geleneksel, kolektif ve \u00f6rg\u00fctl\u00fc kar\u015f\u0131 koyu\u015f reflekslerini da\u011f\u0131tarak bireyleri kapitalist ili\u015fkilerin dayatt\u0131\u011f\u0131 maddi zorunluluklar kar\u015f\u0131s\u0131nda tamamen yaln\u0131z ve savunmas\u0131z b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Siyasal alan\u0131n bu yolla \u00e7orakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131; kurallar\u0131 elastikle\u015fen fa\u015fist devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131n, kitleleri herhangi bir r\u0131zaya ihtiya\u00e7 duymaks\u0131z\u0131n, sadece enformasyon ku\u015fatmas\u0131 ve maddi ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k zincirleri \u00fczerinden \u00e7ok daha kolay teslim alabilmesinin altyap\u0131s\u0131n\u0131 haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ancak burjuva diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn esnek ve d\u00fc\u015f\u00fck maliyetli bir y\u00f6netim modeli olarak devreye sokulan bu fa\u015fist kurumsalla\u015fma, \u00e7eli\u015fkisiz bir istikrar makinesi de de\u011fildir; aksine kendi y\u0131k\u0131c\u0131 kriz dinamiklerini b\u00fcnyesinde bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r. Bu t\u0131kanman\u0131n ilk d\u00fczlemi, kitlelerin boyun e\u011fme \u00e7izgisini belirleyen maddi ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k ve hayatta kalma mekanizmalar\u0131n\u0131n radikal bir ekonomik \u00e7\u00f6k\u00fc\u015fle fel\u00e7 olmas\u0131nda a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Uluslararas\u0131la\u015fan finans kapitalin ve bor\u00e7 sarmal\u0131n\u0131n dayatt\u0131\u011f\u0131 kriz, yerel devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131n kitleleri iktisadi ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k a\u011flar\u0131 \u00fczerinden disipline etme kabiliyetini elinden almaktad\u0131r.<\/p>\n

\u0130kinci bir \u00e7eli\u015fki ise egemen s\u0131n\u0131f\u0131n kendi i\u00e7inde ba\u015f g\u00f6stermektedir; kurallar\u0131n pervas\u0131zca elastikle\u015ftirilmesiyle daralan art\u0131-de\u011fer pastas\u0131ndan pay alma kavgas\u0131, saray burjuvazisi ile finans kapitalin yerle\u015fik ve k\u00fcresel a\u011flara eklemlenmi\u015f geleneksel kanatlar\u0131 aras\u0131ndaki gerilimi hat safhaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

S\u00f6z konusu kriz sarmal\u0131na ra\u011fmen rejimin nefes alabilmesinde emniyet supab\u0131 i\u015flevi g\u00f6ren evcille\u015ftirilmi\u015f muhalefet ise bug\u00fcn iki ate\u015f aras\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu muhalefet klikleri, bir yandan d\u00fczen s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kalarak rejimin bekas\u0131na z\u0131mni bir destek sunma gayretindeyken, di\u011fer yandan da tabanlar\u0131nda biriken ve fa\u015fist cendere alt\u0131nda ezilen muhalif kitlelerin alttan gelen muazzam bas\u0131nc\u0131n\u0131 hissetmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla, emperyalist sistemin hegemonya kriziyle de birle\u015fen bu birle\u015fik kurumsal, s\u0131n\u0131fsal ve siyasal \u00e7eli\u015fkiler, fa\u015fist mekanizmay\u0131 tahkim etmek bir yana, onu y\u00f6netilemez ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclemez bir yap\u0131sal kriz sarmal\u0131na do\u011fru s\u00fcr\u00fcklemektedir.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak, fa\u015fist kurumsalla\u015fman\u0131n ve burjuva diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bu birle\u015fik kriz sarmal\u0131ndan \u00e7\u0131k\u0131\u015f, kendili\u011finden bir \u00e7\u00f6z\u00fclmeyle veya evcille\u015ftirilmi\u015f muhalefetin parlamenter vaatleriyle m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu do\u011frultuda, fa\u015fist ku\u015fatmaya kar\u015f\u0131 kurucu cumhuriyet ideolojisinden medet ummak veya “Kemalizm dayanabilece\u011fimiz en son s\u0131n\u0131rd\u0131r” anlay\u0131\u015f\u0131na s\u0131\u011f\u0131nmak tarihsel bir yan\u0131lg\u0131d\u0131r; zira burjuva devrimleri \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n tamamen kapanm\u0131\u015f oldu\u011fu mevcut tarihsel periyotta, k\u00f6hnele\u015fmi\u015f ara form\u00fcllerle veya kapitalist ufkun s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kalarak fa\u015fizme kar\u015f\u0131 barikat kurulamaz.<\/p>\n

Bug\u00fcn emek hareketinin \u00f6n\u00fcndeki en hayati g\u00f6rev, dar grup \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 savunan “k\u00fc\u00e7\u00fck d\u00fckkanc\u0131” e\u011filimlerden ve sekter yakla\u015f\u0131mlardan \u0131srarla ka\u00e7\u0131narak, tek ger\u00e7ek \u00e7\u0131k\u0131\u015f yolu olan i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 sosyalizmi hedefi do\u011frultusunda<\/strong> programatik bir m\u00fccadele platformu olu\u015fturmakt\u0131r. Kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131nan bu as\u0131rl\u0131k ve b\u00fct\u00fcnsel taarruz, ancak i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n ve onun t\u00fcm m\u00fcttefiklerinin ortak taleplerini radikal bir s\u0131n\u0131f ekseninde birle\u015ftiren geni\u015f tabanl\u0131 bir ittifakla g\u00f6\u011f\u00fcslenebilir. Tarihsel ve diyalektik s\u00fcreklilik g\u00f6stermektedir ki, nesnel ko\u015fullar\u0131n sundu\u011fu bu kriz dinamikleri, ancak ve ancak \u00f6rg\u00fctl\u00fc toplumsal g\u00fcc\u00fcn ve net bir siyasal iradenin bu devrimci program etraf\u0131nda kenetlendi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde egemen s\u0131n\u0131f diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn nihai tasfiyesine ve sosyalist kurulu\u015fa y\u00f6nelebilecektir.<\/p>\n

A\u00e7\u0131k\u00e7a ilan etmek gerekir: Egemenlerin o as\u0131rl\u0131k ‘uzun restorasyonu’ art\u0131k t\u0131kanm\u0131\u015f, sinsi ve \u00f6rt\u00fck ara form\u00fcllerin tamam\u0131 t\u00fckenmi\u015ftir; nitekim bu restorasyon hatt\u0131, tarihsel s\u0131n\u0131rlar\u0131na ula\u015farak yerini a\u00e7\u0131k bir fa\u015fist kar\u015f\u0131 devrime b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Bug\u00fcn tam da bu kurumsal ve s\u0131n\u0131fsal k\u0131r\u0131lman\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 keskin bir yol ayr\u0131m\u0131nday\u0131z. Ya bu fa\u015fist kar\u015f\u0131 devrime teslim olaca\u011f\u0131z ya da sosyalizmi \u00f6rg\u00fctl\u00fc bir s\u0131n\u0131f g\u00fcc\u00fcyle yegane kurucu alternatif olarak aya\u011fa kald\u0131raca\u011f\u0131z.<\/p>\n

NOTLAR:<\/p>\n

1) Kadro<\/em> dergisi (1932-1934), \u0130n\u00f6n\u00fc h\u00fck\u00fcmetinin o d\u00f6nem ihtiya\u00e7 duydu\u011fu “devlet\u00e7i kapitalizm” hamlesine entelekt\u00fcel ve teorik bir me\u015fruiyet sa\u011flamak amac\u0131yla \u0130n\u00f6n\u00fc himayesinde olu\u015fturulmu\u015f bir ayd\u0131n hareketiydi. Bununla birlikte bu olu\u015fum, sadece T\u00fcrkiye\u2019ye \u00f6zg\u00fc istisnai bir hareket de\u011fildi; 1929 D\u00fcnya Ekonomik Buhran\u0131\u2019n\u0131 izleyen y\u0131llarda, T\u00fcrkiye benzeri \u00e7evre \u00fclkelerde (\u00f6zellikle Latin Amerika co\u011frafyas\u0131nda, \u00f6rnekse, Vargas Brezilyas\u0131, Cardenas Meksikas\u0131 d\u00f6nemi) bir\u00e7ok \u00f6rne\u011fine rastlanan anti-liberal ve teknokratik bir ayd\u0131n dalgas\u0131n\u0131n yerel yans\u0131mas\u0131yd\u0131<\/p>\n

Kadrocular a\u00e7\u0131k\u00e7a, “Devlet iktisadi g\u00fcc\u00fc elinde toplas\u0131n ama bu g\u00fcc\u00fc sevk ve idare edecek olan, bu i\u015fin teorisini bilen biz entelekt\u00fcel kadroyuz”<\/em> arg\u00fcman\u0131n\u0131 savunuyorlard\u0131. Yani kendilerini devlet\u00e7ili\u011fin beyni ve kurmay planlay\u0131c\u0131s\u0131 olarak konumland\u0131r\u0131yorlard\u0131. Bu iddial\u0131 ve \u00f6zerk \u00f6nc\u00fcl\u00fck talebi; serbest piyasa ilkelerine inanan Atat\u00fcrk ve onun destekledi\u011fi Celal Bayar (\u0130\u015f Bankas\u0131 grubu) ekseninin sert muhalefetiyle kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f, neticede dergi bizzat Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn m\u00fcdahalesiyle kapat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Kadro hareketinin rejim i\u00e7indeki bu ideolojik tekeline ve b\u00fcrokrasi d\u0131\u015f\u0131 planlama talebine kar\u015f\u0131, d\u00f6nemin CHP Genel Sekreteri Recep Peker\u2019in himayesinde ve Halkevleri\u2019nin resmi yay\u0131n organ\u0131 olarak 1933 y\u0131l\u0131nda \u00dclk\u00fc<\/em> dergisi \u00e7\u0131kar\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dclk\u00fc<\/em> dergisi, devlet\u00e7ili\u011fin niteli\u011fi ve y\u00f6netim \u015fekli bak\u0131m\u0131ndan Kadro<\/em>\u2019ya do\u011frudan bir kar\u015f\u0131 itiraz ve alternatif niteli\u011findeydi.<\/p>\n

Bilindi\u011fi gibi Recep Peker; d\u00f6nemin fa\u015fist \u0130talya ve Almanya \u00f6rneklerinden, \u00f6zellikle bu rejimlerin parti-devlet b\u00fct\u00fcnle\u015fmesi ve korporatizm modellerinden olduk\u00e7a etkilenmi\u015f bir siyaset\u00e7iydi. \u00dclk\u00fc<\/em> dergisi \u00e7evresi de solidarist (dayan\u0131\u015fmac\u0131) ve kat\u0131 devlet\u00e7i bir ekonomik modeli savunuyor, t\u0131pk\u0131 Kadrocular gibi liberalizme \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yordu.<\/p>\n

Ancak aralar\u0131nda kayda de\u011fer bir y\u00f6netimsel ayr\u0131l\u0131k mevcuttu: Kadro<\/em>, planlamay\u0131 ve iktidar akl\u0131n\u0131 “b\u00fcrokrasi d\u0131\u015f\u0131 ayd\u0131n bir elit z\u00fcmreyle” payla\u015fmay\u0131 \u00f6nerirken; \u00dclk\u00fc<\/em> dergisi ve Recep Peker \u00e7izgisi, y\u00f6netimin parti ve b\u00fcrokrasi d\u0131\u015f\u0131ndaki unsurlara b\u0131rak\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 savunuyordu. Onlara g\u00f6re ekonomi, k\u00fclt\u00fcr, k\u00f6yl\u00fcl\u00fck ve gen\u00e7lik d\u00e2hil olmak \u00fczere her \u015fey, bizzat devletle \u00f6zde\u015fle\u015fmi\u015f b\u00fct\u00fcnc\u00fcl bir ayg\u0131t olarak CHP taraf\u0131ndan, kat\u0131 hiyerar\u015fik bir disiplinle y\u00f6netilmeliydi. D\u0131\u015far\u0131dan bir ayd\u0131n grubunun devlete ak\u0131l vermesi ya da iktidara ortakl\u0131k talep etmesi kabul edilemezdi.<\/p>\n

\u00d6zetle Kadro<\/em>cular; Sovyet tarz\u0131 planlamay\u0131 teknokratik bir ayd\u0131n grubuyla y\u00fcr\u00fctmek isteyen, dolay\u0131s\u0131yla iktidar\u0131 z\u0131mnen payla\u015fmay\u0131 talep eden sol-Kemalist bir damard\u0131. \u00dclk\u00fc<\/em>c\u00fcler ise Avrupa\u2019daki y\u00fckselen totaliter rejimlerin disiplin ve parti-devlet modelini benimseyen, iktidar\u0131 partinin kemikle\u015fmi\u015f kadrosu d\u0131\u015f\u0131nda kimseyle payla\u015fmak istemeyen korporatist\/sa\u011f-Kemalist bir hatt\u0131 temsil ediyordu.<\/p>\n

Ekonomide serbest piyasa mant\u0131\u011f\u0131na inanan Atat\u00fcrk; \u00f6nce Kadro<\/em>\u2019yu kapatarak ayd\u0131nlar\u0131n bu “ideoloji dayatma ve ortakl\u0131k” talebini ezmi\u015f, ard\u0131ndan 1936\u2019da Recep Peker\u2019i CHP Genel Sekreterli\u011finden alm\u0131\u015f, 1937\u2019de ise \u0130n\u00f6n\u00fc\u2019y\u00fc ba\u015fbakanl\u0131ktan uzakla\u015ft\u0131rarak b\u00fcrokrasinin bu her iki devlet\u00e7i kanad\u0131n\u0131 da birer sapma olarak tasfiye etmi\u015ftir. 1950\u2019de Demokrat Parti iktidara gelip Halkevleri\u2019ni kapatt\u0131\u011f\u0131nda, \u00dclk\u00fc<\/em> dergisi de yay\u0131n hayat\u0131na kesin olarak son vermi\u015ftir.<\/p>\n

<\/div>\n
\n
\n
<\/div>\n

<\/p><\/blockquote>\n

<\/div>\n
<\/div>\n
<\/div>\n
\n
<\/div>\n
<\/div>\n<\/div>\n
<\/div>\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n
<\/div>\n
<\/div>\n
<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n
<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n
\n
<\/div>\n<\/div>\n
\n
<\/div>\n
<\/div>\n
<\/div>\n<\/div>\n
<\/div>\n
<\/div>\n
<\/div>\n
<\/div>\n
<\/div>\n
<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Siyasal s\u00fcre\u00e7ler dura\u011fan de\u011fil, tarihseldir; arkalar\u0131nda her zaman \u00f6rg\u00fctl\u00fc bir toplumsal g\u00fc\u00e7, ekonomik bir motivasyon ve siyasal bir irade bar\u0131nd\u0131r\u0131rlar. Bu a\u00e7\u0131dan \u00fclkemizde, 1980’li y\u0131llardan itibaren a\u00e7\u0131k bir kar\u015f\u0131 devrime evrilen hamlelerin, \u00f6ncesindeki \u2014temelleri 1930’lar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibaren at\u0131lan\u2014 uzun … Okumaya devam et →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-8445","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-yazilar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.kamilpark.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8445","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.kamilpark.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.kamilpark.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kamilpark.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/9"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kamilpark.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8445"}],"version-history":[{"count":24,"href":"https:\/\/www.kamilpark.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8445\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8447,"href":"https:\/\/www.kamilpark.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8445\/revisions\/8447"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.kamilpark.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8445"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kamilpark.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8445"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.kamilpark.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8445"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}