The Economist dergisi son say\u0131s\u0131nda, kapaktan verdi\u011fi mesajla, Trump’\u0131n 1897 ruhunu yeniden canland\u0131rmak istedi\u011fini \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. 1897 ruhu neydi?<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Ba\u015fkan Trump’\u0131n pek \u00fczerinde durulmayan bir talebini hat\u0131rlatarak ba\u015flayal\u0131m. Trump, Alaska’daki en y\u00fcksek da\u011f\u0131n ad\u0131n\u0131n, bundan b\u00f6yle “McKinley Da\u011f\u0131” olarak de\u011fi\u015ftirilece\u011fini ilan etti.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Kim bu McKinley? ABD’nin 25.ba\u015fkan\u0131, 1897’de ba\u015fkan se\u00e7iliyor. 1901’de bir suikaste u\u011frayarak hayat\u0131n\u0131 kaybediyor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Trump, William McKinley’in kendisinin rol modeli oldu\u011funu saklam\u0131yor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
McKinley, ABD’nin, i\u00e7 sava\u015f ve sonras\u0131nda s\u00fcregiden i\u00e7 m\u00fccadelelerinden s\u0131yr\u0131l\u0131p, kabu\u011fundan \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131, hegemonik bir g\u00fc\u00e7 olarak kendisini d\u00fcnyaya kabul ettirmesini y\u00fcksek sesle talep eden bir ba\u015fkand\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
McKinley, jeopolitik “Bat\u0131’ya do\u011fru hareket” in ilk programatik uygulay\u0131c\u0131s\u0131yd\u0131. Ona g\u00f6re, ABD’nin birli\u011fi ancak, d\u0131\u015fa, bat\u0131ya do\u011fru hareketle temin edilebilirdi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
O zaman halen ABD’nin birli\u011fi konusu \u00f6nemli bir sorundu. Bu sorun kurulu\u015ftan sonra ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Amerikan Devrimi’ni y\u00f6netenler aras\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015f ayr\u0131l\u0131klar\u0131, s\u0131n\u0131fsal ve daha geni\u015f d\u00fczeyde, toplumsal b\u00f6l\u00fcnmeye, kutupla\u015fmaya yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Bu hali, 1789’da se\u00e7ilen ilk ba\u015fkan Washington’un (bu tarih ABD’nin kurulu\u015f tarihi olmal\u0131d\u0131r) esas olarak \u00fc\u00e7 ki\u015fiden olu\u015fan kabinesinin en kritik iki bakanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 y\u00fcr\u00fcten (d\u0131\u015f i\u015fleri veya onu da i\u00e7erecek \u015fekilde geni\u015f anlam\u0131nda devlet bakan\u0131) T.Jefferson (sonra iki d\u00f6nem -1801-1809-ba\u015fkanl\u0131k yapacakt\u0131) ve (maliye bakan\u0131) Hamilton aras\u0131ndaki \u015fiddetli tart\u0131\u015fmalarda a\u00e7\u0131k olarak saptayabiliyoruz.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
T. Jefferson k\u00f6le sahibi, geni\u015f plantasyonlar\u0131 olan tar\u0131mc\u0131, end\u00fcstriye ve ticarete ho\u015f bakmayan bir devlet adam\u0131yd\u0131. ABD’nin tar\u0131msal bir ekonomiyle, sek\u00fcler, demokratik bir cumhuriyet olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilece\u011fine, ticaret ve sanayinin devlet m\u00fcdahalesine, korumac\u0131 ekonomik politikalara yol a\u00e7arak, cumhuriyetin, demokrasinin temellerini erozyona u\u011frataca\u011f\u0131na, Amerika’n\u0131n Britanya emperyalizmine benzeyece\u011fine, b\u00f6ylece onunla m\u00fccadelesini de kazanamayaca\u011f\u0131na inan\u0131yordu. Ekonomide devletin devreye girmedi\u011fi liberal bir anlay\u0131\u015f\u0131 savunuyor, bunun da tar\u0131mc\u0131 bir \u00fclke olmakla olanakl\u0131 olabilece\u011fini iddia ediyordu. Y\u00f6netici s\u0131n\u0131f i\u00e7inde en a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 yeri i\u015fgal eden k\u00f6le sahibi b\u00fcy\u00fck plantasyon sahiplerinin ve \u00e7ift\u00e7ilerin tam deste\u011fine sahipti.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Hamilton ise \u00fclkenin ekonomik olarak b\u00fcy\u00fcmesinin birli\u011fi sa\u011flamakta en \u00f6nemli rol\u00fc oynayaca\u011f\u0131na inan\u0131yor, b\u00fcy\u00fcmek i\u00e7inse en \u00f6nce sanayile\u015fmenin zorunlu oldu\u011funu, bunun da devlet m\u00fcdahalecili\u011fini, merkantilist, yani korumac\u0131 ekonomik politikalar\u0131 gerektirdi\u011fini vurguluyordu.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Bu toplumsal yar\u0131lma ve onun ifadesi olan s\u00f6z konusu tart\u0131\u015fma, \u015feklen bug\u00fcnk\u00fc \u00c7in’in savundu\u011funa benzer, “tek \u00fclke iki sistem” uzla\u015fmas\u0131yla bir ge\u00e7ici denge haline ula\u015f\u0131yordu. Yani Kuzey’de, end\u00fcstri ve ticaret; G\u00fcney’de, a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak k\u00f6le eme\u011fine dayanan, tar\u0131m egemen olacakt\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Burada \u015funa dikkat edelim, toplumsal kutupla\u015fman\u0131n, y\u00f6netici s\u0131n\u0131f i\u00e7indeki b\u00f6l\u00fcnmenin ivmelenmesi, ayn\u0131 zamanda, b\u00fcy\u00fck toplumsal-ekonomik-siyasal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerin de habercisi oluyor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
\u0130lerleyen zamanda, tan\u0131m itibar\u0131yla i\u00e7erdikleri dinamizm dolay\u0131s\u0131yla end\u00fcstri ve ticaretin mevzi kazanmas\u0131yla, s\u00f6z konusu denge hali bozuluyor. Y\u00f6netici s\u0131n\u0131f i\u00e7indeki kavga, i\u00e7 sava\u015fa evriliyor, eski (kurucu) maliye bakan\u0131 Hamilton’\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fleri giderek \u00fclkede hegemonik bir g\u00fcce ula\u015f\u0131yor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
McKinley’in siyasal \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n b\u00f6yle bir arkaplan\u0131 var. 1873 bunal\u0131m\u0131yla birlikte sanayi kapitalizminin emperyalistle\u015fme ihtiyac\u0131 art\u0131k “Bat\u0131’ya do\u011fru hareketi” zorunlu hale getiriyordu. Bir k\u0131ta \u00fclkesinin d\u0131\u015fa do\u011fru yay\u0131labilmesi, deniz a\u015f\u0131r\u0131 ticaretle olanakl\u0131 olabilirdi. O s\u0131rada, Atlantik ve Pasifik \u00fczerindeki ticaret yollar\u0131n\u0131, bir \u00f6l\u00e7\u00fcde \u0130spanya, ve tabii b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde, Britanya kontrol ediyorlard\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Hegemon Britanya, daha 19.yy’da, “serbest ticaret” ilkesini olmazsa olmaz olarak d\u00fcnyaya dayatm\u0131\u015ft\u0131. Ancak ABD gibi rakip g\u00fc\u00e7lerin y\u00fckselmesi, Britanya’n\u0131n “serbest ticaret” lehine koydu\u011fu kurallar\u0131, kendi aleyhine i\u015fledi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde, tan\u0131mayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi. T\u0131pk\u0131 Sovyet sisteminin \u00e7\u00f6kmesinden sonra, 90’l\u0131 y\u0131llarda, hegemon ABD’nin d\u00fcnyaya dayatt\u0131\u011f\u0131 “k\u00fcreselle\u015fme” kurallar\u0131n\u0131, 2008’den itibaren giderek artan \u00f6l\u00e7\u00fcde, \u00c7in’in meydan okumas\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda ihl\u00e2l etmesi gibi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Demek ki, belli bir kapitalist ekonomi-politik-ideolojik hegemonik anlay\u0131\u015f, ya da siyasal egemenlik yap\u0131s\u0131 rutinle\u015fmeye, erozyona maruz kald\u0131\u011f\u0131 zaman, kendi koydu\u011fu ve herkesi uymaya zorlad\u0131\u011f\u0131 kurallar\u0131n kendisi i\u00e7in ayak ba\u011f\u0131 oldu\u011funu, hatta bir beka sorunu haline geldi\u011fini g\u00f6rerek aksi y\u00f6nde, kural tan\u0131maz bir anlay\u0131\u015fla hareket etmeye ba\u015fl\u0131yor. B\u00fct\u00fcn \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc, anti-despotik, demokratik ideal ve prensipleri hil\u00e2f\u0131na davran\u0131\u015flar sergiliyor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Uzatmayal\u0131m. McKinley y\u00f6netimi, daha yak\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131 (K\u00fcba, Porto Riko, Hawaii, Filipinler vb sorunlar) bak\u0131m\u0131ndan \u00f6ncelikli ve (Britanya’ya nazaran) daha di\u015f ge\u00e7irilebilir bir hedef olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in \u0130spanya kolonyalizmine kar\u015f\u0131 sava\u015f ilan ediyor (1898). Bug\u00fcnk\u00fc ABD emperyalist hegemonyas\u0131n\u0131n temellerinin bu sava\u015fla birlikte at\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
\u00d6yleyse, ABD emperyalist hegemonyas\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7 sava\u015ftan sonra (\u0130spanyol-Amerikan Sava\u015f\u0131, 1.D.Sava\u015f\u0131 ve 2.D.Sava\u015f\u0131) y\u00fckselmi\u015f oldu\u011funu tekrar belirtelim.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
McKinley, bu sava\u015f\u0131 savunurken, arg\u00fcman\u0131n\u0131 “\u00f6nce Amerika” anlay\u0131\u015f\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde, y\u00fcksek g\u00fcmr\u00fck tarifeleriyle korunan korumac\u0131 ekonomik politikalar\u0131 devreye sokman\u0131n gereklili\u011fiyle destekliyordu. Tahmin edilebilece\u011fi gibi, bu korumac\u0131l\u0131k, y\u00fcksek g\u00fcmr\u00fck tarifeleri uygulamas\u0131 tabii en \u00e7ok Britanya’y\u0131 rahats\u0131z ediyordu. Art\u0131k ABD i\u00e7in sorun, belli s\u0131n\u0131rlar\u0131 olan bir “\u00fclke” (“territory”) de\u011fil, d\u00fcnya idi. \u0130sterseniz, “hatt\u0131 de\u011fil, d\u00fcnya anlam\u0131nda sath\u0131” savunmak ABD’nin reel varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilmesi i\u00e7in elzemdi diyelim.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Bug\u00fcn y\u00fckselen rakip g\u00fc\u00e7lerin etkisiyle ABD’de, ona ba\u011fl\u0131 olarak Avrupa ve Japonya’da da toplumsal polarizasyonun artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 sapt\u0131yoruz. Trump’\u0131n ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n b\u00f6yle bir anlam\u0131 da var.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
\u00d6te yandan, ABD ba\u015fkanl\u0131k se\u00e7imi s\u0131ras\u0131nda bir kez daha Amerika’n\u0131n toplumsal olarak nas\u0131l kutupla\u015fm\u0131\u015f oldu\u011funu izledik. Kutupla\u015fma o kadar kesin ve net ki, son se\u00e7imlerdeki sonu\u00e7lar\u0131 yedi “sal\u0131nan eyalet” teki belki de \u00fc\u00e7-be\u015f y\u00fcz bin oy belirledi. Yani 350 milyona yakla\u015fan n\u00fcfusa sahip bir \u00fclkenin siyasal yazg\u0131s\u0131 bu yedi sal\u0131nan eyaletteki y\u00fczbinlerce oy taraf\u0131ndan belirlendi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Yukar\u0131da de\u011finmi\u015ftim. Polarizasyon artt\u0131k\u00e7a, hegemonik sistemin y\u00f6netici s\u0131n\u0131flar dahil olmak \u00fczere b\u00fct\u00fcn toplumlar\u0131n\u0131 derinden kat etti\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde, mevcut durum s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir olmaktan \u00e7\u0131kar. De\u011fi\u015fimin nesnel ko\u015fullar\u0131 olu\u015fur. \u00d6znel fakt\u00f6rlerin m\u00fcdahale eden ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 olmak i\u00e7in aray\u0131\u015flar\u0131, yoklamalar\u0131, denemeleri, amiyane tabirle, el ense \u00e7ekmeleri vaka haline gelir. Bug\u00fcn de b\u00f6yle bir u\u011fraktay\u0131z.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
2008’deki krizden sonra “Amerikan k\u00fcrelle\u015fmesi” t\u0131pk\u0131, 19 yy’daki “\u0130ngiliz serbest ticareti” nin erken 20.yy’da \u0130ngiltere’nin elinde patlam\u0131\u015f olmas\u0131 gibi, Amerika i\u00e7in bir bumerang haline geldi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Bu noktada, \u00c7in’in y\u00fckselmesiyle, 1898’den sonra ABD’nin Britanya \u0130mparatorlu\u011fu’na ra\u011fmen y\u00fckselmesi aras\u0131nda benzerlik kurulmas\u0131nda bence bir sak\u0131nca yoktur.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Ha, bu arada, s\u00f6ylemeyi unuttum, Cumhuriyet\u00e7i McKinley ikinci d\u00f6nem ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in haz\u0131rl\u0131k yapt\u0131\u011f\u0131 zamanda bir suikast sonucu New York’da 1901’de \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Katili o devirde bu gibi i\u015flerde s\u0131kl\u0131kla tetik\u00e7i olarak tercih edilen anar\u015fist gruplardan birinin \u00fcyesiydi. Bilindi\u011fi gibi bu tercih (pop\u00fclist, go\u015fist versiyonlar\u0131yla) b\u00fct\u00fcn bir 20.yy boyunca devam etmi\u015ftir (Bence, bunun en \u00e7arp\u0131c\u0131 olmak anlam\u0131nda, en son \u00f6rne\u011fi K\u0131z\u0131l Tugaylar idi. Hat\u0131rlanacakt\u0131r. \u0130talya’da NATO taraf\u0131ndan verilen i\u015fleri yerine getirdikten sonra militanlar\u0131n\u0131n belki y\u00fczlercesine Mitterand’\u0131n ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 s\u0131ras\u0131nda Fransa’da ikamet izni verilmi\u015fti. “Emperyalizm diye bir \u015fey art\u0131k yok. O devir kapand\u0131. Elveda sosyalizm! \u015eimdi \u0130mparatorluk zaman\u0131” diyen NATO’nun fiili ma\u015fas\u0131, K\u0131z\u0131l Tugaylar militan\u0131 Antonio Negri de Fransa’ya -\u00f6rt\u00fck olarak- davet edilenlerden biriydi. Bu arada, Fransa’n\u0131n, 1968’in De Gaulle’\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcrmesinden sonra -so\u011fuk sava\u015f i\u00e7inde- b\u00f6yle bir i\u015flevi de vard\u0131.)<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Bilindi\u011fi gibi, Silikon Vadisi’nin “tekno-fa\u015fist” oligarklar\u0131 ilk d\u00f6neminde Trump’\u0131 desteklememi\u015flerdi. Bu kez, onlar\u0131 en \u00e7ok tedirgin eden \u00c7in rekabetinin anlaml\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde artmas\u0131, Biden y\u00f6netiminin bu rekabet kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00f6rece etkili olamamas\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda, Trump’\u0131n s\u00f6ylemlerinden etkilendiler, ba\u015fta oligark Elon Musk olmak \u00fczere onun yan\u0131nda saf tuttular. Tabii Musk’\u0131n durumunda bir \u00f6znel nedenin de rol\u00fc olsa gerektir. O\u011flunun cinsiyet de\u011fi\u015ftirip kad\u0131n olmak istedi\u011fini a\u00e7\u0131klamas\u0131, babas\u0131n\u0131 \u00e7ok rahats\u0131z etmi\u015fti.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Yoksa, ilk d\u00f6neminde, elektrikli ara\u00e7 \u00fcretimine kar\u015f\u0131 oldu\u011funu a\u00e7\u0131klam\u0131\u015f olan Trump’la \u015fiddetli bir tart\u0131\u015fmaya girmi\u015fti. Unutmayal\u0131m, Trump \u0131srarla, Amerika’n\u0131n d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck petrol \u00fcreticisi oldu\u011funu s\u00f6yleyerek, ABD y\u00f6netimlerinin bug\u00fcne kadar bu olana\u011f\u0131 ekonomik olarak de\u011ferlendiremediklerini iddia ediyor. Hatta Rusya ve Avrupa aras\u0131nda yeni gaz boru hatlar\u0131 d\u00f6\u015fenmesine, yeni petrol antla\u015fmalar\u0131 yap\u0131lmas\u0131na kendisinin kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f oldu\u011funu s\u0131k s\u0131k vurguluyor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Ancak bu kez, Musk ile anla\u015f\u0131nca, elektrikli ara\u00e7 \u00fcretimi konusundaki d\u00fc\u015f\u00fcncesini de\u011fi\u015ftirdi. Musk’\u0131n Trump’tan yana tav\u0131r almas\u0131 ve kabinede de \u00f6nemli bir bakanl\u0131k g\u00f6revini \u00fcstlenece\u011fi belli olunca, Silikon Vadisi’nin “muhte\u015fem yedili”si (Nvidia, Apple, Microsoft, Amazon, Tesla, Beta, Alphabet) ya da “tekno-fa\u015fist” Silikon Vadisi oligar\u015fisi Trump’a yana\u015ft\u0131lar.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Her ne kadar bunlara “muhte\u015fem 7’li” deniyorsa da, asl\u0131nda say\u0131lar\u0131 ondur. Kendilerini kontrol ettikleri sermaye ve ABD’nin hegemonik g\u00fcc\u00fc dolay\u0131s\u0131yla rakipsiz olarak g\u00f6rseler de, \u00c7in’in “geriden h\u0131zla geldi\u011fine” inan\u0131yorlar. Tedirgin oluyorlar.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Nitekim, \u00c7in \u015fu ana kadar Amerika’y\u0131, \u0130nsans\u0131z Hava Ara\u00e7lar\u0131 (Dronlar), G\u00fcne\u015f Panelleri, Grafen teknolojisi, H\u0131zl\u0131 Demiryolu Ara\u00e7lar\u0131, Elektrikli Otomobiller ve Lityum Pilleri gibi teknolojik alanlarda ge\u00e7mi\u015f durumda. Di\u011fer bir \u00e7ok teknolojik alanda da \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki be\u015f y\u0131l i\u00e7inde \u00f6ne ge\u00e7ece\u011fi tahmin ediliyor. Bloomenberg’de okudu\u011fum bir habere g\u00f6re, \u00c7in’in halen bariz \u015fekilde en geri oldu\u011fu alan, Ticari veya Yolcu U\u00e7aklar\u0131 \u00fcretimi. Ancak, \u00e7ok say\u0131da “parlak” m\u00fchendisinin i\u015fine son vermek zorunda kalm\u0131\u015f Boeing’in d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc duruma bak\u0131l\u0131rsa, pek yak\u0131nda \u00c7in u\u00e7aklar\u0131 Airbus’\u00fcn ba\u015fl\u0131ca rakibi olacakm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
\u00c7in’in \u00f6zellikle Yapay Zeka teknolojisi alan\u0131nda pek ileri a\u015famalarda olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc bir s\u0131rada, ve \u00c7in yeni y\u0131l\u0131n\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bir zamanda, DeepSeek duyurusu, Silikon Vadisi’nde, Wall Street’te ve tabii Amerikan y\u00f6netiminde, 1957’deki Sputnik olay\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131na benzer bir \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k ve panik yaratt\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Bilindi\u011fi gibi, 1957’de, So\u011fuk Sava\u015f\u0131’ \u0131n \u015fiddetlendi\u011fi bir s\u0131rada, uzaya ilk kez SSCB taraf\u0131ndan Sputnik (“\u0130mece”) ad\u0131 verilmi\u015f bir yapay uydu g\u00f6nderilmi\u015f, bu olay ABD’de b\u00fcy\u00fck \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131\u011fa yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. O zamana kadar ABD’de bilimsel-teknolojik alan \u00f6zel sekt\u00f6re b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015fken (sadece 2.D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’n\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru SSCB’ye g\u00f6zda\u011f\u0131 vermek i\u00e7in devlet Manhattan Projesi ile atom bombas\u0131 yap\u0131m\u0131na \u00f6nayak olmu\u015ftu), devlet, sava\u015ftan sonra bu alandan \u00f6zel sekt\u00f6r lehine tamamen \u00e7ekilmi\u015fti.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
“Sputnik \u015eoku” sonras\u0131nda Amerikan devleti tekrar devreye girmek ihtiyac\u0131 duyarak Savunma Bakanl\u0131\u011f\u0131 b\u00fcnyesinde DARPA’y\u0131 kurup uzay \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na m\u00fcdahil olmu\u015ftu.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
DeepSeek’e gelince, son on y\u0131lda ba\u015fta NDVIA (ki bunun da CEO’su \u00c7in as\u0131ll\u0131 bir Amerikal\u0131d\u0131r) olmak \u00fczere Microsoft, Tesla, Meta, Apple gibi oligopol bile\u015fenlerinin yakla\u015f\u0131k bir trilyon dolar tutar\u0131nda yat\u0131r\u0131m yapt\u0131klar\u0131 Yapay Zeka teknolojileri alan\u0131nda (Teknoloji alan\u0131ndaki oligopol\u00fc olu\u015fturan on b\u00fcy\u00fck Amerikan tekelinin sadece 2025 y\u0131l\u0131 i\u00e7in alana yat\u0131rmay\u0131 planlad\u0131klar\u0131 toplam mebla\u011f 250 milyar dolara yak\u0131n, hatta Trump son konu\u015fmalar\u0131ndan birinde yapay zeka ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 i\u00e7in 500 milyar dolar kaynak ay\u0131racaklar\u0131n\u0131 ifade etmi\u015fti), faaliyet g\u00f6steren k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli say\u0131labilecek bir \u00c7in firmas\u0131 6 milyon dolarl\u0131k b\u00fct\u00e7esiyle o dev tekellerin hen\u00fcz ba\u015faramad\u0131klar\u0131 bir i\u015fi ba\u015fard\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n
Bu s\u00f6z konusu Silikon Vadisi oligopol\u00fc i\u00e7in daha da vahim olan\u0131, DeepSeek’in geli\u015ftirdi\u011fi ve halen piyasada Microsoft taraf\u0131ndan \u00fcretilmi\u015f bir s\u00fcr\u00fcm\u00fc bulunan Open AI’dan (Microsoft 2019’dan beri bu alana 13 milyar dolardan fazla yat\u0131r\u0131m yapm\u0131\u015f) daha geli\u015fmi\u015f bu yeni Geni\u015f Dil Modeli’ni ( AI LLM) kamuya a\u00e7\u0131k bir hizmet olarak \u00fccretsiz piyasaya s\u00fcrmesiydi. \u0130steyen herkesin hi\u00e7 bir \u00fccret \u00f6demeden, hi\u00e7 bir uygulama sat\u0131n almaya ihtiya\u00e7 duymadan, a\u00e7\u0131k kaynak yaz\u0131l\u0131m tabir edilen \u015fekilde girebilmesine olanak tan\u0131nmas\u0131, yani isteyen herkesin cep telefonuna veya bilgisayar\u0131na hi\u00e7bir bedel \u00f6demeden indirebilecek olmas\u0131yd\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Bir anda Wall Street kar\u0131\u015ft\u0131. B\u00fcy\u00fck teknoloji firmalar\u0131n\u0131n hisse senetleri fiyatlar\u0131, piyasa de\u011ferleri dramatik olarak d\u00fc\u015ft\u00fc. Sadece sekt\u00f6r\u00fcn en b\u00fcy\u00fcklerinden NDVIA’n\u0131n bir g\u00fcnl\u00fck kayb\u0131 600 milyar dolara ula\u015ft\u0131. Bu borsa tarihinde bir g\u00fcnde kaybedilmi\u015f en b\u00fcy\u00fck de\u011fere tekab\u00fcl ediyor. Dell, Oracle gibi di\u011fer teknoloji tekellerinin de dramatik kay\u0131plar\u0131 oldu.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Benim as\u0131l dikkat \u00e7ekmek istedi\u011fim konu, art\u0131k b\u00fcy\u00fck teknoloji tekellerinin a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 bir yer tuttuklar\u0131 borsalarda, bu firmalar \u00fczerinden imal edilmi\u015f spek\u00fclatif balonla\u015fmad\u0131r. Yani borsalarda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz tablonun sadece k\u0131smen reel bir ekonomik ger\u00e7ekli\u011fe tekab\u00fcl etmesi, ama b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde sanal olmas\u0131d\u0131r. Yani DeepSeek olay\u0131 bu borsalar\u0131n ne denli balonla\u015fm\u0131\u015f oldu\u011funu, reel ekonomik ger\u00e7eklikten ne denli kopuk olduklar\u0131n\u0131 da ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
\u0130\u015fin bir boyutu, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck teknoloji firmalar\u0131n\u0131n rakipsizli\u011fi iddias\u0131n\u0131n, k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00c7in firmas\u0131 taraf\u0131ndan \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fclmesidir. Teknolojik bulu\u015flar s\u00f6z konusu oldu\u011funda, ille de Silikon Vadisi oligopol\u00fc bile\u015feni, eleman\u0131 olman\u0131z gerekmiyormu\u015f. DeepSeek bunu g\u00f6sterdi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
\u00d6te yandan, “b\u00fcy\u00fck teknoloji firmalar\u0131” borsa balonunu da k\u0131smen patlatm\u0131\u015f oldu. Wall Street’in bir \u015fey, reel ekonominin ba\u015fka bir \u015fey oldu\u011funu a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kard\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Bug\u00fcn \u00f6nde gelen hisse senedi, bono piyasalar\u0131nda ba\u015f s\u0131ralar\u0131 Amerika men\u015feli b\u00fcy\u00fck teknoloji tekelleri, \u00f6zellikle de “Muhte\u015fem 7’li” oligopol i\u015fgal ediyor. Mesela, S&P 500 Index’inin y\u00fczde 30’unu; Morgan&Stanley (MSCI) D\u00fcnya \u0130ndeksinin yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 25’ini; teknoloji firmalar\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 NASDAQ Composite’\u0131n y\u00fczde 60’\u0131ndan fazlas\u0131n\u0131 teknoloji tekelleri temsil ediyor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Sadece \u00fc\u00e7 oligark\u0131n, yani Musk, Zuckerberg ve Bezos’un 800 milyar dolar civar\u0131nda servetlerinin oldu\u011funu biliyoruz. Bunlar ve tabii benzerleri de bug\u00fcn, \u015fu anda Trump’tan yana saf tutmu\u015f haldeler. \u00c7in’deki (onlara g\u00f6re) s\u0131radan, k\u00fc\u00e7\u00fck bir bir firmadan gelen bu son hamleyle ciddi bir \u015fekilde irkildiler. Muhtemelen Trump’\u0131n etraf\u0131nda daha s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde yer alarak, onu \u00c7in tehdidine kar\u015f\u0131 kendileri i\u00e7in bir \u015feyler yapmaya zorlayacaklar (1)<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Daha \u00f6nceki yaz\u0131larda, giderek g\u00fc\u00e7lenmekte olan bir “\u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u00fcnya sava\u015f\u0131” olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n, daha \u00f6nceki d\u00fcnya sava\u015flar\u0131 gibi, Avrupa co\u011frafyas\u0131nda patlak verebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc s\u00f6ylemi\u015ftim. Trump’\u0131n ba\u015fkan olmas\u0131ndan sonra sava\u015f olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n azalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ancak, olas\u0131 co\u011frafyas\u0131n\u0131n Do\u011fu Asya’ya kayaca\u011f\u0131na ikna olmaya ba\u015flad\u0131m.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, Amerika, Rusya ile do\u011frudan bir sava\u015fa girmek istemiyor. Rusya’y\u0131, \u00f6l\u00fcm\u00fc g\u00f6sterip s\u0131tmaya raz\u0131 edece\u011fi Avrupa ile oyalamay\u0131 ya da me\u015fgul etmeyi planl\u0131yor sanki (Gr\u00f6nland konusunda da ayn\u0131 takti\u011fi uyguluyor, Gr\u00f6nland’da Amerika baz\u0131 avantajlar elde edebilir. Hali haz\u0131rda orada \u00fc\u00e7 askeri \u00fcss\u00fc var zaten. Kanada ve Gr\u00f6nland Arktik Denizi \u00e7er\u00e7evesinde birlikte ele al\u0131nmas\u0131 gereken iki \u00fclkedir diyelim. Arktik Denizi’nin alternatif ticaret yollar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemi giderek art\u0131yor. Kanada’dan da ayn\u0131 \u015fekilde tavizler kopart\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Kanada ekonomisi zaten ABD’ye \u00e7ok ba\u011f\u0131ml\u0131. \u0130kisi aras\u0131ndaki g\u00fcnl\u00fck ticaret hacmi yakla\u015f\u0131k 3 milyar Amerikan dolar\u0131 kadar. Kanada d\u0131\u015fsat\u0131m\u0131n\u0131n y\u00fczde 78’ini ABD’ye yap\u0131yor). \u0130ran’la da sava\u015fmayacakt\u0131r. Bat\u0131 Asya’y\u0131 pek kafas\u0131na takmayacak. Orada bug\u00fcnk\u00fc durum ABD i\u00e7in mevcut ko\u015fullarda kabul edilebilirdir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
\u0130ran da zaten i\u00e7eride bir uzla\u015fma zemini olu\u015fturdu. Yani y\u00f6netici s\u0131n\u0131f\u0131 \u015fimdilik uzla\u015fm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Rusya ile bir stratejik ittifak kurdular. Bir anlamda, stratejik olarak Rusya’n\u0131n kontrol\u00fcne girdiler. Dolay\u0131s\u0131yla ABD, \u0130ran’la Rusya \u00fczerinden de temas kurabilecektir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Ukrayna’da kal\u0131c\u0131 bir bar\u0131\u015f olmaz. Ancak mevcut durum ate\u015fkes hallerinde ya da d\u00fc\u015f\u00fck yo\u011funluklu \u00e7at\u0131\u015fmalarla s\u00fcrd\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Rusya \u00fczerindeki yapt\u0131r\u0131mlar mevcut haliyle s\u00fcrer, bu arada, Rusya’n\u0131n \u00f6zellikle Avrupa lehine de olacak ekonomik giri\u015fimlerine izin verilmeyecektir. ABD, Avrupa’y\u0131 kendisiyle daha fazla ticarete zorlayacakt\u0131r. Avrupa ve Japonya’n\u0131n \u00c7in ile olan ticareti de ABD’nin hedefinde olacakt\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Muhtemelen Avrupa ve Japonya’n\u0131n ABD ve \u00c7in kar\u015f\u0131s\u0131ndaki ekonomik gerilemesi devam edecektir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
\u00c7in’le bir olas\u0131 sava\u015f Tayvan sorunu kaynakl\u0131 olmaz. Yani \u00c7in, Tayvan’a sald\u0131rmaz. ABD’nin Tayvan’\u0131 her ge\u00e7en g\u00fcn daha da fazla silahland\u0131rmas\u0131, ada \u00fczerindeki siyasal kontrol\u00fcn\u00fc artt\u0131rmas\u0131, \u00c7in’i sava\u015f ilan edecek derecede rahats\u0131z etmez.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Olas\u0131 b\u00fcy\u00fck sava\u015f\u0131n yumu\u015fak karn\u0131, G\u00fcney \u00c7in Denizi’dir. Oradaki k\u0131ta sahanl\u0131\u011f\u0131 ve adalarla ilgili tart\u0131\u015fmal\u0131 konulard\u0131r. En duyarl\u0131 co\u011frafya oras\u0131d\u0131r. <\/strong>Amerika oray\u0131 da s\u00fcrekli ka\u015f\u0131yor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Trump, \u00c7in’i, bu DeepSeek geli\u015fmesi dolay\u0131s\u0131yla, bir kez daha bir ulusal g\u00fcvenlik sorunu olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc dolayl\u0131 olarak ifade etti. TikTok yasa\u011f\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 konusunda s\u00f6yledikleri de h\u00e2l\u00e2 belleklerdedir: “ABD’de var olmak istiyorsan, hisselerinin b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 Amerikan firmalar\u0131na devret”. Asl\u0131nda Trump, bu tav\u0131rlar\u0131yla b\u00fcy\u00fck tekellerin \u00c7in rekabeti kar\u015f\u0131s\u0131ndaki korkular\u0131n\u0131 ifade ediyor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Mesela, Tesla elektrikli ara\u00e7lar\u0131, \u00c7in’in elektrikli arac\u0131 BYD’den daha az kaliteli olmas\u0131na ra\u011fmen fiyat\u0131 onun 4 kat\u0131. BYD’nin fiyat\u0131 10-12 bin dolar civar\u0131. Yine, \u015fu DeepSeek’in yapt\u0131\u011f\u0131 ve bedava da\u011f\u0131tt\u0131\u011f\u0131 \u00fcr\u00fcn\u00fc, mesela Microsoft yapm\u0131\u015f olsa, uygulamas\u0131n\u0131 en az 200 dolara satard\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Haz\u0131r Wall Street teknoloji devleri balonla\u015fmas\u0131ndan s\u00f6z etmi\u015fken, dikkat \u00e7ekici bir ba\u015fka \u00f6rnek daha vereyim. Tesla, ge\u00e7en y\u0131l 930 bin elektrikli ara\u00e7 \u00fcretmi\u015f. Toyota ise 10 milyon ara\u00e7 \u00fcretmi\u015f. Tek ba\u015f\u0131na Tesla’n\u0131n borsa de\u011feri Toyota’n\u0131n da aralar\u0131nda bulundu\u011fu di\u011fer 10 b\u00fcy\u00fck ara\u00e7 firmas\u0131n\u0131n (SAIC -\u00c7in devlet otomobil \u015firketi-, Stellantis-a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak Avrupal\u0131 otomobil \u015firketlerinin yer ald\u0131\u011f\u0131 kartel-, Honda, Daimler, Ford, GM, BMW, BYD, Volkswagen) toplam borsa de\u011feriyle hemen hemen ayn\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bu durum spek\u00fclasyonun boyutlar\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Mesela, Musk’\u0131n Trump’\u0131 destekleyece\u011fini a\u00e7\u0131klamas\u0131ndan ve Trump’\u0131n se\u00e7imi kazanma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n artmas\u0131ndan sonra Tesla ka\u011f\u0131tlar\u0131 bir anda de\u011fer kazand\u0131. Se\u00e7ildikten sonra Trump’\u0131n Musk’\u0131 \u00f6nemli bir bakanl\u0131\u011fa getirece\u011fini a\u00e7\u0131klamas\u0131yla ka\u011f\u0131tlar\u0131n\u0131n de\u011feri daha da y\u00fckseldi. Bu y\u00fckseli\u015flerin reel ekonomik faaliyetlerle, olgularla bir ili\u015fkisi yok.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bug\u00fcn Wall Street’teki balonla\u015fma, 1929’dakinden 4-5 kat daha fazlad\u0131r. Bug\u00fcn bir fark var tabii. ABD hegemon devlettir, paras\u0131 art\u0131k alt\u0131na dayanmayan rezerv bir parad\u0131r. 2008’de patlak veren bunal\u0131m\u0131n nas\u0131l dolar emisyonu art\u0131r\u0131larak a\u015f\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fck.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n DeepSeek’ten sonra yine bir \u00c7in firmas\u0131 olan Quin ayn\u0131 \u00fcr\u00fcn\u00fcn daha alt versiyonunu yine ayn\u0131 giri\u015f serbestli\u011fiyle piyasaya s\u00fcrd\u00fc. B\u00f6ylece, son y\u0131llarda, Silikon Vadisi kaynakl\u0131 teknolojik yenilikler ba\u011flam\u0131nda, yeniden tedav\u00fcle s\u00fcr\u00fclen “Amerika istisnaidir” ideolojisi ve o ideolojisinin \u015fi\u015firdi\u011fi borsa spek\u00fclasyonlar\u0131n\u0131n gaz\u0131 bir g\u00fcnde al\u0131nd\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bu geli\u015fme vesilesiyle bu b\u00fcy\u00fck teknoloji tekellerinin ayn\u0131 zamanda ve daha \u00e7ok borsadan semiren finansal tekeller olduklar\u0131n\u0131 da akl\u0131m\u0131zda tutaca\u011f\u0131z. Tesla’y\u0131, mesela, sadece bir end\u00fcstriyel firmalar kompleksi olarak g\u00f6r\u00fcrsek, onun bu balonla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f piyasa de\u011ferinin nedenini anlayamay\u0131z. Tesla ve benzerleri bug\u00fcn, esas olarak, finansal faaliyette bulunan firmalard\u0131r. End\u00fcstriyel etkinlikleri bu s\u00f6z konusu esas konumlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilmek i\u00e7in gereklidir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n NOTLA<\/strong>R<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n 1) Amerika’n\u0131n i\u015fi kolay de\u011fil. 2023 y\u0131l\u0131 itibar\u0131yla \u00c7in’de faaliyet g\u00f6steren Amerikan \u015firketi say\u0131s\u0131 70 bin civar\u0131nda. Bunlar\u0131n toplam y\u0131ll\u0131k cirolar\u0131 600 milyar dolara yak\u0131n. Mesela, Apple tedarik\u00e7ilerinin y\u00fczde sekseni \u00c7in’de bulunuyor. Starbucks’\u0131n sadece \u015eanghay’da binden fazla d\u00fckkan\u0131 var. Yine mesela, McDonald’\u0131n yurt d\u0131\u015f\u0131nda 2024’te a\u00e7m\u0131\u015f oldu\u011fu d\u00fckk\u00e2nlar\u0131n y\u00fczde sekseni \u00c7in’de. Devam edelim, Tesla’n\u0131n \u015eanghay’da bulunan ve 30 saniyede bir elektrikli ara\u00e7 \u00fcretilebilen fabrikas\u0131n\u0131n sadece \u00c7in’deki ara\u00e7 sat\u0131\u015flar\u0131 2024’te y\u00fczde sekiz bu\u00e7uk artm\u0131\u015f. Tesla EA’lar\u0131n k\u00fcresel sat\u0131\u015flar\u0131n\u0131n y\u00fczde otuz alt\u0131s\u0131ndan fazlas\u0131 \u00c7in’de ger\u00e7ekle\u015fiyor.<\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" The Economist dergisi son say\u0131s\u0131nda, kapaktan verdi\u011fi mesajla, Trump’\u0131n 1897 ruhunu yeniden canland\u0131rmak istedi\u011fini \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc. 1897 ruhu neydi? Ba\u015fkan Trump’\u0131n pek \u00fczerinde durulmayan bir talebini hat\u0131rlatarak ba\u015flayal\u0131m. Trump, Alaska’daki en y\u00fcksek da\u011f\u0131n ad\u0131n\u0131n, bundan b\u00f6yle “McKinley Da\u011f\u0131” olarak de\u011fi\u015ftirilece\u011fini … Okumaya devam et