Siyasal islamc\u0131larla tart\u0131\u015fmalar\u0131, “hakiki din” , “yozla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f din”, ya da \u015fu s\u0131ralar reva\u00e7ta oldu\u011fu gibi, “ger\u00e7ek \u0130slam”, “Emevi islam\u0131” gibi kar\u015f\u0131tl\u0131klar \u00fczerinden yapmak yanl\u0131\u015f. Dahas\u0131, salt din \u00fczerinden bu tart\u0131\u015fmay\u0131 y\u00fcr\u00fctmek, siyasal \u0130slam\u0131n tuza\u011f\u0131na d\u00fc\u015fmek demektir. O sizinle siyaset olarak dini, yani reel dini tart\u0131\u015f\u0131yor, siz reel olmayan, naif bir \u015feyle onu kar\u015f\u0131lamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsunuz. Olmaz!<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Bak\u0131n\u0131z, siz AKP rejiminin yanda\u015f\u0131 olun, \u0130slama en a\u011f\u0131r hakaretleri yap\u0131n, (zaten bu rejim varl\u0131\u011f\u0131yla bu hakareti her g\u00fcn s\u00fcrekli yeniden \u00fcretiyor) kimse ald\u0131mayacakt\u0131r. Tersine, hakaret edene yanda\u015f oldu\u011fu i\u00e7in iftira at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenerek, hakaret eden taltif edilecektir. Ge\u00e7mi\u015fte \u00f6rnekleri var. Bu bir siyasal ideolojik kavgad\u0131r. Burada \u00f6nemli olan yanda\u015f olunup olunmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. \u00d6l\u00e7\u00fct budur. (1)<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Ya\u015f\u0131yoruz, biliyoruz. Emperyalizm b\u00f6lgemize sald\u0131rd\u0131\u011f\u0131nda dinsel faylar \u00fczerinde tepindi. \u015eii d\u00fcnyas\u0131n\u0131n temsilcisi olarak \u0130ran ile S\u00fcnni d\u00fcnyan\u0131n patronu olan S.Arabistan etraf\u0131nda siyasal-askeri safla\u015fmalar oldu. Bug\u00fcn de var.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Mesela, M.Karde\u015fler teoloji-politik olarak \u0130ran’a kar\u015f\u0131t, siyaseten uzla\u015famazlar. S.Arabistan, M.Karde\u015fleri her zaman a\u00e7\u0131k ya da \u00f6rt\u00fck olarak tehdit olarak, ter\u00f6rist \u00f6rg\u00fct olarak g\u00f6r\u00fcr. Ancak aralar\u0131ndaki teoloji-politik mesafe, \u0130ran’la olan ayn\u0131 mesafelerine g\u00f6re \u00e7ok daha k\u0131sa. Ama \u0130ran, S.Arabistan’la m\u00fccadelesinde M.Karde\u015fler’e arka \u00e7\u0131kar. M.Karde\u015fler de \u0130ran’\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7alar. Bunun gibi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Yine mesela \u0130srail, tarihte Yahudi katliamlar\u0131yla nam salm\u0131\u015f Ukrayna’daki neo-Nazi y\u00f6netimini destekler. Siz Gazze konusunda, en masumane itirazlarda bulunsan\u0131z, “anti-semitist” oldu\u011funuz iddias\u0131yla size sald\u0131r\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Siyasal m\u00fccadele sermayenin ve gericili\u011fin, emperyalist i\u015fbirlik\u00e7ilerin elinde b\u00f6yle yap\u0131l\u0131yor. Bunun fark\u0131nda olmak gerekir. T\u00fcrkiye’de dincli\u011fin bu kadar mesafe kat etmi\u015f olmas\u0131 da emperyalizmin ve ona entegre i\u015fbirlik\u00e7i finans-kapitalin siyasal talebidir her \u015feyden \u00f6nce.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Bu ba\u011flamda, \u0130slam\u0131n orta\u00e7a\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmas\u0131 da isabetli olmuyor. Bu tart\u0131\u015fma s\u0131kl\u0131kla materyalist de\u011fil, idealist bir anlay\u0131\u015fla yap\u0131l\u0131yor. Malum kli\u015feler yerine, emperyalist siyasetin talebiyle, ihtiyac\u0131 dolay\u0131s\u0131yla \u0130slam\u0131n bu \u015fekilde kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde odaklanmak laz\u0131m.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfus geri, ilkel, orta\u00e7a\u011fda ya\u015f\u0131yor demek siyaseten bir i\u015fe yaramaz. Bu, “bu halk\u0131n y\u00fczde bilmem ka\u00e7\u0131 aptal” demek gibi bir \u015fey. Bu m\u00fcfredatlarla on be\u015f yirmi y\u0131l sonra etraf\u0131m\u0131zdaki insanlar\u0131n daha da dincile\u015ftirildi\u011fine tan\u0131k olaca\u011f\u0131z. T\u00fcrkiye yirmi y\u0131l \u00f6nce, 40 y\u0131l \u00f6nce b\u00f6yle miydi? Irak, Suriye, Libya, M\u0131s\u0131r b\u00f6yle miydi? 60’larda, 70’lerde \u0130slam d\u00fcnyas\u0131 Arfika’dan Ortado\u011fu’ya h\u0131zla devrimcile\u015fiyordu. Ne oldu da bu ivme tersine d\u00f6nd\u00fc? Soru bu olmal\u0131. Yoksa, Gazzali geldi bir d\u00fc\u011fmeye bast\u0131 orta\u00e7a\u011f\u0131 ba\u015flatt\u0131. Felsefeyi yasaklad\u0131, olanlar oldu. O g\u00fcn bu g\u00fcnd\u00fcr iki yakam\u0131z bir araya gelmiyor hikayesinin bug\u00fcnk\u00fc ko\u015fullarda siyaseten bir anlam\u0131 yok. Kald\u0131 ki, d\u00fczenin organik entelekt\u00fceli olarak Gazzali de egemenlerin siyasetinin taleplerini yerine getirmi\u015fti. Bununla birlikte hi\u00e7 bir zaman akla kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmad\u0131. B\u00fct\u00fcn yapmak istedi\u011fi akl\u0131n, genel anlamda iktidar\u0131 tehdit eder noktaya ula\u015fmayacak surette, kontrol alt\u0131na al\u0131nmas\u0131yd\u0131.\u00a0<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
\u00d6zcesi, dinin i\u00e7inden ya da dinden hareketle \u0130slam inanc\u0131na sahip toplumlar d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclemez. Siyasal \u0130slamla bu \u015fekilde kavga edilemez. \u00d6nce onun maddi ko\u015fullarla ba\u011f\u0131nt\u0131l\u0131 siyasal bir olgu oldu\u011funu g\u00f6receksiniz.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
“\u0130slam\u0131 reforme edelim” \u00f6nerisi, bo\u015f konu\u015fmakt\u0131r. Toplumlar\u0131n maddi ya\u015fam ko\u015fullar\u0131n\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeden, yani sosyal bir devrim ger\u00e7ekle\u015ftirmeden, insanlar\u0131n kafalar\u0131n\u0131, manevi anlam\u0131nda, k\u00fclt\u00fcrlerini de\u011fi\u015ftiremezsiniz. Aksi s\u00fcrekli bir patinaj haliyle sonu\u00e7lan\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Hi\u00e7 bir dinsel sistem tek tek bireylerin i\u00e7sel, metafizik taleplerinden do\u011famaz. Esasen bir toplumsal s\u0131n\u0131f\u0131n ya da s\u0131n\u0131fsal ittifak\u0131n siyasetinin talebiyle, bu talebin tek tek bireysel i\u00e7 d\u00fcnyalar\u0131 ele ge\u00e7irmesiyle kendisini ger\u00e7ekle\u015ftirir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
\u0130slamda da tarihsel olarak b\u00f6yle olmu\u015ftur. Sasani ve Bizans siyasal co\u011frafyas\u0131 aras\u0131nda s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f Arap kabilelerinin, bu iki “s\u00fcper g\u00fc\u00e7”\u00fcn s\u00f6nme s\u00fcrecine girmeleriyle birlikte a\u00e7\u0131lan alanda ya da yarat\u0131lan bo\u015flukta devletle\u015ferek denetimi sa\u011flama ihtiyac\u0131ndan do\u011fmu\u015ftur.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Bilindi\u011fi gibi, Sasaniler b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 bug\u00fcnk\u00fc Irak’\u0131n g\u00fcneyinde yer alan Lahmi Arap devletini Bizans’a s\u0131n\u0131r olu\u015fturan co\u011frafyada kurdurup, himaye etmi\u015flerdi. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, rakip Bizans devleti de yine bir Arap devleti olan Gassani h\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaratm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Her ikisi de tampon i\u015flevi g\u00f6ren iki devletten, Lahmiler, Sasanilerin gerilemesi ve \u00e7\u00f6kmesiyle Gassanilere g\u00f6re 25-30 y\u0131l daha erken bir zamanda tarih sahnesinden \u00e7ekildiler.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Onlar\u0131n b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 bo\u015fluk siyasal egemenlik i\u00e7in Arap kabileleri aras\u0131ndaki \u00e7eki\u015fme ve \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 \u015fiddetlendirdi. Arap kabileleri ya da aileleri aras\u0131nda siyasal egemenlik m\u00fccadeleleri ve buna ba\u011fl\u0131 olarak safla\u015fmalar olu\u015ftu. (Kurgusal de\u011fil) Tarihsel Muhammed fig\u00fcr\u00fc ve \u0130slam dininin olu\u015fturulaca\u011f\u0131 s\u00fcre\u00e7 muhtemelen bu m\u00fccadeleler esnas\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Yine muhtemelen Muhammed ve onu destekleyen kabile, aile veya kabileler, aileler belki kimi kabile i\u00e7i fraksiyonlar bir din olu\u015fturmaktan \u00e7ok, devlet olu\u015fumunu haz\u0131rlayacak egemen bir siyasal birlik kurmak amac\u0131yla harekete ge\u00e7mi\u015f kimselerdi. Ba\u015flar\u0131nda Ebu Sufyan’\u0131n bulundu\u011fu \u00dcmmeyo\u011fullar\u0131yla \u00e7at\u0131\u015fmalar da o s\u0131ralarda yo\u011funla\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Din, hen\u00fcz \u0130slamlamla\u015fmam\u0131\u015f haliyle, o devrin siyasal me\u015fruiyet anlay\u0131\u015f\u0131 dolay\u0131s\u0131yla s\u00f6z konusu siyasal idealin ideolojik arac\u0131 olmal\u0131yd\u0131 (2)<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n
Yani \u0130slam ex nihilo <\/em>bir olgu de\u011fil. Y\u00fczy\u0131llardan beri monoteist gelene\u011fin (\u00f6zellikle kentliler aras\u0131nda ve a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak h\u0131ristiyanl\u0131k inanc\u0131 etraf\u0131nda) \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc olarak ve geni\u015f bir n\u00fcfus taraf\u0131ndan ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 bir co\u011frafyada ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Putperestlik g\u00f6rece daha dar bir alanda, a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak k\u0131rsal n\u00fcfus i\u00e7inde yayg\u0131n. O co\u011frafyay\u0131 dikkate ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, putperestli\u011fin bir \u00e7\u00f6l dini oldu\u011fu da s\u00f6ylenebilir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Hemen \u015funu da belirteyim: Ge\u00e7 antik\u00e7a\u011f Arap co\u011frafyas\u0131ndan s\u00f6z ediyoruz. Burada k\u00f6kl\u00fc bir tektanr\u0131 inanc\u0131 var. Judaizm, Hristiyanl\u0131k ve Zerd\u00fc\u015ftili\u011fin bile \u00f6ncesine giden bir inan\u00e7. Arap paganlar\u0131 aras\u0131nda tektanr\u0131 inanc\u0131na tekab\u00fcl eden bir Allah tanr\u0131 var. Onun alt\u0131nda, toplulu\u011fun g\u00fcnl\u00fck ya\u015fant\u0131s\u0131nda, daha \u00e7ok \u00fcretim faaliyetiyle ilgili, birtak\u0131m ihtiya\u00e7lara yan\u0131t verecek surette konumland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, arac\u0131 i\u015flevi g\u00f6ren somutla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, do\u011frudan temas edilebilir, tanr\u0131lar ve tanr\u0131\u00e7alar var. Allah, tan\u0131m itibar\u0131yle, \u00e7ok uzaktaki bir a\u015fk\u0131na tekab\u00fcl ediyor. Bu s\u00f6z konusu temsilci tanr\u0131 ve tanr\u0131\u00e7alar a\u015fk\u0131n olana ula\u015fmada somut arac\u0131lar i\u015flevi g\u00f6r\u00fcyorlar.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u0130slam, bu arac\u0131lardan hareketle malum \u015firk s\u00f6ylemini \u00fcretiyor ( Oysa, fiilen zuhur eden arac\u0131lar dolay\u0131s\u0131yla, peygamber de b\u00f6yle g\u00f6r\u00fclmek gerekir, ayn\u0131 \u015fey pekala \u0130slam i\u00e7in de s\u00f6ylenebilir) . Bu \u0130slam\u0131n, yani rakip bir dinin iddias\u0131. Oysa paganlar\u0131n muhtemelen Allahla rekabet i\u00e7inde olan tanr\u0131lar hiyerar\u015fisi kurmak gibi bir dertleri yoktu. Yani s\u00f6z konusu tanr\u0131 ve tanr\u0131\u00e7alara (ki bunlar aras\u0131nda at\u0131flarla olu\u015fturulmu\u015f bir hiyerar\u015fi olmas\u0131 olas\u0131d\u0131r) sadece Allah\u0131n bir t\u00fcr temsilcileri misyonunu y\u00fcklemi\u015flerdi. Yoksa, onlar\u0131 Allah\u0131n rakibi olsunlar diye kurgulamam\u0131\u015flard\u0131. Yani paganlar\u0131n dinlerine, iman esaslar\u0131na onlar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakmak gerekir. \u0130slam\u0131n iddialar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131l\u0131rsa, s\u00f6z konusu paganizmi ger\u00e7ekli\u011fi i\u00e7inde kavrayamay\u0131z.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u0130slam, H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n, \u00f6zellikle de Yahudi yorumlar\u0131yla d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f formunun hayli etkili oldu\u011fu bir ortamda, onlarla s\u00fcreklilik ve kopu\u015flara referans veren bir diyalog s\u00fcrecinde m\u00fccadeleler i\u00e7inde olu\u015fturuluyor. Bu s\u00fcre\u00e7 y\u00fczy\u0131llar al\u0131yor. K\u0131sacas\u0131, Kur’an \u00e7\u00f6lde de\u011fil, kentte, kentliler taraf\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015f ve \u00f6ncelikle kentliler aras\u0131nda tutunmu\u015f bir kitap. Tabii \u0130slam da b\u00f6yle.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n S\u00f6ylemeye bile gerek yok, b\u00fct\u00fcn dinler ve onlar\u0131n kurucu fig\u00fcrleri, azizleri, kutsal kurucu metinleri tarihsel olgulard\u0131r. Belli bir sosyolojik \u00e7evrede, ekonomik, siyasal, ideolojik ihtiya\u00e7lardan do\u011fmu\u015f ve geli\u015fmi\u015flerdir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u00d6rnek olsun, Kur’an\u0131n erken sure ve ayetlerine, \u00f6zellikle en erken 30 civar\u0131ndaki suresine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bunlarda, o s\u0131ralarda \u00f6zellikle co\u011frafyadaki en yayg\u0131n din olan h\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n biny\u0131lc\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n etkisi alt\u0131nda, apokaliptik temalar\u0131n yo\u011fun olarak i\u015flendi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. “K\u0131yamet kopmak \u00fczeredir, zaman bir araya gelip, hep birlikte dua etmek, tek Tanr\u0131n\u0131n son tebli\u011fi etraf\u0131nda birlik halinde ilahi kurtulu\u015fu dilemek zaman\u0131d\u0131r”.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bu apokaliptik evre, yeni bir inanc\u0131n destek ve \u00e7\u0131k\u0131\u015f arad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6neme tekab\u00fcl etmektedir. Bu d\u00f6nemde cihadla ilgili tek bir sure ve ayet g\u00f6remeyiz. Cihad ayetlerine daha ilerde, yeni devletin ve dinin konsolide edilmeye ba\u015fland\u0131\u011f\u0131, ayr\u0131\u015fmalar\u0131n, saflar\u0131n netle\u015fti\u011fi ko\u015fullarda ihtiya\u00e7 duyulacakt\u0131r. De\u011ferli ara\u015ft\u0131rmac\u0131 M.Ali Amir-Moezzi yaz\u0131 ve konu\u015fmalar\u0131nda bu s\u00fcrecin Kur’andaki yans\u0131malar\u0131n\u0131 \u00f6rnekleriyle g\u00f6stermektedir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u0130slam bir din olarak Emeviler devrinde, \u00f6zellikle Mervani ailesinin be\u015finci halifesi olan, Abd\u00fclmelik bin Mervan’\u0131n halifeli\u011fi devrinde, onun ve \u00f6zellikle Yusuf Bin Haccac ve Z\u00fchri gibi iki yetenekli b\u00fcrokrat\u0131n\u0131n katk\u0131lar\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Ondan \u00f6nce resmen, bir sistem haline gelmi\u015f \u0130slam dini yoktur. M\u00fcminler toplulu\u011fu, onlar\u0131n emirleri ya da komutanlar\u0131 vard\u0131. Ancak, hen\u00fcz “\u0130slam” ve “m\u00fcsl\u00fcman” yoktu. “Halife” de yoktu. Bug\u00fcnk\u00fc Arap\u00e7a dili ve grameri de, yani Arap\u00e7a dil devrimi de o devrin eseridir. Bu yeniden organize edilmi\u015f dille Kur’an’\u0131n da (tabii devletin yeni ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 da g\u00f6zeterek) yeniden “temize \u00e7ekilmi\u015f” oldu\u011funu kolayca tahmin edebiliriz. Bu anla\u015f\u0131l\u0131r bir \u015feydir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u0130slam cami mimarisinin (ki mimari de bir ideolojik ifade arac\u0131 i\u015flevi g\u00f6rebiliyor) bilinen ilk geli\u015fmi\u015f \u00f6rne\u011fi olan Kubbetus Sahra, Kud\u00fcs’te, monoteist s\u00fcreklili\u011fi me\u015frula\u015ft\u0131racak surette, Tap\u0131nak tepesinin bulundu\u011fu yerde, onun taraf\u0131ndan in\u015fa ettirilmi\u015fti. Bu caminin i\u00e7 duvarlar\u0131nda yer alan (yer yer polemik tarz\u0131) yaz\u0131tlar, \u0130slam\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z, ayr\u0131 bir din olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131n tescili olarak da okunabilir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u00d6zcesi, Abd\u00fclmelik bin Mervan devleti daha rasyonel temellere oturtmu\u015f, bunun i\u00e7in gerekli otar\u015fik ekonomik temeli, “milli sikke” yi yaratarak, dolay\u0131s\u0131yla milli bir Merkez Bankas\u0131’n\u0131 kurarak (“Milli” ve “M.Bankas\u0131” gibi modern terim ve kurumlar\u0131 bilin\u00e7li olarak, meram\u0131m\u0131n daha iyi anla\u015f\u0131labilmesi i\u00e7in kullan\u0131yorum) sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n En genel anlam\u0131nda, tutarl\u0131, yani hatlar\u0131 belirginle\u015ftirilmi\u015f bir Arap “milli” kimli\u011fi de Adb\u00fclmelik bin Mervan’\u0131n halifeli\u011fi s\u0131ras\u0131nda tan\u0131mlanabilmi\u015ftir. Bilindi\u011fi gibi, “milli” kimlik olu\u015fturma s\u00fcre\u00e7lerinde “i\u00e7e dahil etme” den \u00e7ok, “d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rakma” mant\u0131\u011f\u0131 daha dinamik olabiliyor. Emeviler devrinde de b\u00f6yle olmu\u015ftur. Bunun sonradan Abbasi devriminin (miladi 750) tetiklenmesinde \u00f6nemli bir i\u015flevi olacakt\u0131r tabii.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Hi\u00e7 ku\u015fkusuz bir Arap-\u0130slam uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yarat\u0131lmas\u0131nda Emevilerin, \u00f6zellikle de, Abd\u00fclmelik bin Mervan’\u0131n (halifeli\u011fi 685-705) \u00e7ok \u00f6nemli katk\u0131lar\u0131 olmu\u015ftur. Ancak, genel olarak Emeviler devrinde y\u00f6netimlerindeki co\u011frafyada ya\u015fayan etnik olarak \u00e7ok farkl\u0131, de\u011fi\u015fik dinsel anlay\u0131\u015flardan koparak ya da kendi mevcut inan\u00e7lar\u0131n\u0131 \u0130slama uyarlayarak yeni yap\u0131ya kitleler halinde dahil olanlar\u0131n merkeze dahil olmalar\u0131na izin vermemekte \u0131srarc\u0131 olunmas\u0131, Emevi siyaseti ve onunla uyarl\u0131 dinsel anlay\u0131\u015f i\u00e7in sonun ba\u015flang\u0131c\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Yaln\u0131z, burada bu d\u0131\u015farda b\u0131rakma, merkeze kabul etmeme anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n, \u00f6zellikle Arap olmayan m\u00fcsl\u00fcmanlara uygulanm\u0131\u015f oldu\u011funu belirtmek isterim. Mesela, gayrim\u00fcslimler i\u00e7in bu bak\u0131mdan bir s\u0131k\u0131nt\u0131 olmam\u0131\u015f, tersine (baz\u0131 Nasturi kroniklerden \u00f6\u011frendi\u011fimize g\u00f6re 1.Yezid d\u00f6nemi d\u0131\u015f\u0131nda) gayet huzurlu bir ya\u015fam s\u00fcrm\u00fc\u015fler, devlet b\u00fcrokrasisinde h\u0131ristiyan din adamlar\u0131 y\u00fcksek makamlara getirilmi\u015flerdir. Hatta ge\u00e7enlerde okudu\u011fum, S.P. Brock’un Aramice’den \u0130ngilizceye terc\u00fcme etti\u011fi Bar Penkaye Kroni\u011fi’nde (MS 683-694 y\u0131llar\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f olabilece\u011fi tahmin ediliyor), benzer kronikleri teyit edercesine, gayrim\u00fcslimlere ho\u015fg\u00f6r\u00fcs\u00fc bak\u0131m\u0131ndan o\u011ful Yezid yerlere vurulurken, babas\u0131 Muaviye g\u00f6klere \u00e7\u0131kart\u0131l\u0131yor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bununla birlikte, tekrar edeyim, Emevi anlay\u0131\u015f\u0131 \u00f6zellikle eski Yunan ve Roma siyasal k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ve dolay\u0131s\u0131yla h\u0131ristiyanl\u0131\u011fa, \u00f6zellikle de “yahudi hristiyanl\u0131k” a referanslar\u0131 sayesinde Arap-\u0130slam uygarl\u0131\u011f\u0131 denilen olgunun ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131nda \u00f6nemli bir i\u015flev g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Nitekim, Orta Do\u011fu’da i\u015fi bitirilince, tas\u0131 tara\u011f\u0131 toplay\u0131p, \u0130spanya co\u011frafyas\u0131ndaki topraklar\u0131na hicret etmi\u015f, orada kald\u0131\u011f\u0131 yerden, \u00f6nemli i\u015fler yaparak, yoluna devam etmi\u015ftir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bug\u00fcn \u0130slam ad\u0131na bize intikal etmi\u015f kutsal metin dahil hemen hemen b\u00fct\u00fcn en eski bilgi kaynaklar\u0131, tarihler, siyerler, s\u00fcnnet ya da hadis denilen gelenek anlat\u0131lar\u0131, menak\u0131bnameler hep Abbasi devrinden kalmad\u0131rlar. Yani Abbasi siyasal ve ideolojik yap\u0131lanmas\u0131n\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131na g\u00f6re dizayn edilmi\u015f, veyahut yeniden yorumlanm\u0131\u015f, d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ya da belli m\u00fcdahalelere maruz kalm\u0131\u015f eski rejimden intikal etmi\u015f, ama hepsi yeni rejim taraf\u0131ndan \u0131smarlanm\u0131\u015f metinler, eserlerdir. Emevi devrine ait kaynaklar herhalde yok edilmi\u015f, anlat\u0131lar unutturulmu\u015ftur.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bu ba\u011flamda, “Emevi \u0130slam\u0131” a\u015fa\u011f\u0131samas\u0131 da asl\u0131nda Abbasi siyasetinin, ideolojisinin a\u011fz\u0131ndan konu\u015fmakt\u0131r. Bug\u00fcn “Emevi \u0130slam\u0131” n\u0131 malum pejoratif anlam\u0131nda kullananlar\u0131n onun kar\u015f\u0131t\u0131n\u0131n ne oldu\u011funu da belirtmeleri gerekir. E\u011fer meramlar\u0131 \u015eiilikse, tamam, bu anla\u015f\u0131l\u0131r. Ancak bu a\u015fa\u011f\u0131sama baz\u0131 \u015eii ve Alevi yorumlar d\u0131\u015f\u0131nda, S\u00fcnni \u00e7evrelerde de geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde kullan\u0131l\u0131yor. Bunu yapanlar, e\u011fer “Emevi islam\u0131” pejorasyonunun kar\u015f\u0131s\u0131na bir “Abbasi islam\u0131” n\u0131 koyuyorlarsa (ki \u00f6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor), bunun ne oldu\u011funu, di\u011ferinden nas\u0131l ayr\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamalar\u0131 gerekir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u00c7\u00fcnk\u00fc “Emevi islam\u0131” bir Abbasi pejorasyonudur. Abbasilere g\u00f6re kendi \u0130slam anlay\u0131\u015flar\u0131 ya da siyasal ideolojileri, eski rejimin \u0130slam\u0131ndan ya da siyasal ideolojisinden daha \u00fcst\u00fcn, daha rafinedir. \u0130slam\u0131n hakikisidir. Bug\u00fcn bu pejorasyonu kullananlar, Abbasi konumunu benimsediklerini (a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtmeseler de) ilan ediyorlar. Yani “Abbasi islam\u0131, Emevi islam\u0131ndan \u00fcst\u00fcnd\u00fcr, ger\u00e7ek \u0130slamd\u0131r” demeye getiriyorlar.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Abbasi devriminin ideolojik kaynaklar\u0131 aras\u0131nda kadim Sasani dinlerinin (Zerd\u00fc\u015ftilik, Manicilik, Mazdeizm gibi), Budizmin, onlardan \u015fu ya da bu derecede etkilenmi\u015f \u015eiili\u011fin ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir yerinin oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Nitekim, devrimin sahadaki \u00f6zneleri de a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak b\u00fcy\u00fck Hint-\u0130ran, T\u00fcrkistan co\u011frafyas\u0131ndan gelenlerdir. \u0130ran \u00fczerinden m\u00fcsl\u00fcmanla\u015fm\u0131\u015f, m\u00fcsl\u00fcmanla\u015fmakta olan geni\u015f bir n\u00fcfus vard\u0131 yani.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Abbasi devletinin \u00f6zellikle kurulu\u015f devrinde, yeni rejimin organik ayd\u0131nlar\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak baz\u0131lar\u0131 budist, manikeist e\u011filimlerini benimsedikleri yeni \u0130slam dini i\u00e7inde de \u015fu ya da bu dercede s\u00fcrd\u00fcren, Sasani devrinde de b\u00fcrokratik g\u00f6revler \u00fcstlenmi\u015f \u015eiilerdir. \u00d6rne\u011fin, \u015eii olup olmad\u0131klar\u0131 kesin olarak bilinmese de, \u015eiilere olan yak\u0131nlar\u0131 dolay\u0131s\u0131yla Bermeki ailesi (Bu aile \u0130slam\u0131 benimsemeden \u00f6nce Budist idi. Belh \u015fehrindeki Nevbahar Budist tap\u0131na\u011f\u0131n\u0131n “barmak” \u00fcnvan\u0131yla \u00e7a\u011fr\u0131lan ba\u015frahipleri bu aileye mensuptu).<\/p>\r\n Abbasilerin daha ileride,\u00a0 900’l\u00fc y\u0131llar\u0131n ortas\u0131na do\u011fru y\u00fcz y\u0131l kadar Ba\u011fdat’\u0131 fetheden \u015eii B\u00fcveyhilerin kontrol\u00fc alt\u0131na girmi\u015f olduklar\u0131n\u0131 da ge\u00e7erken hat\u0131rlatay\u0131m.\u00a0<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Abbasi d\u00f6neminin ba\u015flar\u0131ndan itibaren yakla\u015f\u0131k iki as\u0131r s\u00fcren a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak S\u00fcryani ayd\u0131nlar\u0131n \u00f6nemli rol \u00fcstlendikleri dinsel olmayan Yunan klasik eserlerinin terc\u00fcme edildi\u011fi d\u00f6neme atfedilen bir “Abassi r\u00f6nesans\u0131” ndan s\u00f6z ediliyor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bu \u0130slam dininin i\u00e7inden \u00e7\u0131kan bir yenilenme de\u011fil, tersine, ona ra\u011fmen toplumsal-siyasal ko\u015fullar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131, mesela \u0130slam tarihi alan\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla bilinen S.D. Goitein’a g\u00f6re, Ba\u011fdat merkezli, ticari etkinliklerin artmas\u0131yla birlikte yeni y\u00fckselen g\u00f6nen\u00e7li orta s\u0131n\u0131flar\u0131n yol verdi\u011fi, bir geli\u015fmedir. Din olarak \u0130slamda bir reform yap\u0131lmam\u0131\u015f, toplumsal siyasal ko\u015fullar elverdi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde, entelekt\u00fcel ortam dinin dogmatik m\u00fcdahalelerinden korunmu\u015ftur.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Yani de\u011fi\u015fiklik toplumsal-siyasal ortamda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Bu s\u00f6z konusu ko\u015fullar de\u011fi\u015fince de, dinin m\u00fcdahale alan\u0131n\u0131n geni\u015fletilmesi ihtiyac\u0131 do\u011fmu\u015ftur.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Ku\u015fkusuz, tarih her farkl\u0131 devirde o g\u00fcn\u00fcn siyasal-ideolojik ihtiya\u00e7lar\u0131na g\u00f6re geriye do\u011fru yeniden yaz\u0131l\u0131yor. Egemenlerin anlat\u0131s\u0131 o zaman\u0131n\u0131n paradigmas\u0131 haline geliyor. O egemenlik yap\u0131s\u0131 y\u0131k\u0131lmadan ya da en az\u0131ndan zay\u0131flat\u0131lmadan onun egemen paradigmalar\u0131 da de\u011fi\u015ftirilemiyor. Egemen paradigman\u0131n do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ya da en az\u0131ndan onun baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmlerinin yanl\u0131\u015f oldu\u011funu istedi\u011finiz kadar olgusal kan\u0131tlar g\u00f6stererek, ar\u015fiv belgelerine dayanarak s\u00f6yleyiniz, yerle\u015fik egemen paradigmay\u0131 a\u015fam\u0131yorsunuz. Bunun i\u00e7in \u00f6zellikle de toplum bilimlerinde, siyasal bir m\u00fccadeleyi inatla s\u00fcrd\u00fcr\u00fcp, egemenleri, total veya en az\u0131ndan lokal olarak ama mutlaka siyaseten yenmeniz gerekiyor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bug\u00fcnk\u00fc S\u00fcnni ve \u015eii \u0130slam tarihleri elbette bulunduklar\u0131 zamanlardan geriye do\u011fru yaz\u0131lm\u0131\u015f tarihlerdir. Bug\u00fcnk\u00fc yaz\u0131mlar, yorumlar da b\u00f6yle. Yani genel olarak tarih\u00e7ilik, bug\u00fcnden ge\u00e7mi\u015fe bakmak, bug\u00fcn\u00fcn anlay\u0131\u015f\u0131ndan, ihtiya\u00e7lar\u0131ndan hareketle ge\u00e7mi\u015fle, genellikle sonunda bir monologa d\u00f6n\u00fc\u015fen, “diyalog” a girmektir. Yani “objektif” bir tarih yaz\u0131m\u0131 olmaz. Olay ideolojik m\u00fccadeleler arenas\u0131nda cereyan eder. Bilimsel alan s\u00f6z konusu oldu\u011funda, isterseniz, Kuhn’un dedi\u011fi gibi, paradigmalar sava\u015f\u0131 da diyebilirsiniz.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Sanatta, edebiyatta da durum farkl\u0131 de\u011fildir elbette. Mesela, her edebiyat eseri, Upton Sinclair’in vaktiyle belirtti\u011fi gibi ideolojik bir metindir. Daha dar anlamda, bir propaganda \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131d\u0131r. Bir fikrin, bir d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn propagandas\u0131d\u0131r.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Siz kabul etseniz de etmeseniz de, b\u00fct\u00fcn toplumlar s\u0131n\u0131f m\u00fccadeleleriyle kat edilirler. Toplumsal olan her \u015fey (Bu elbette insan ve do\u011fa aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi de kapsar) , toplum i\u00e7indeki insanla ili\u015fkili her \u015fey bu m\u00fccadelelerin alan\u0131nda yer al\u0131r. Bu politik s\u0131n\u0131f bilinci olmadan, ne sanatta ne bilimde, \u00f6\u011frenci ya da \u00f6\u011fretmen, yazar ya da okuyucu, besteci ya da dinleyici vb olarak sa\u011fl\u0131kl\u0131 ilerlemeler, geli\u015fmeler kaydedemeyiz.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Tarih her zaman yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemden geriye do\u011fru yaz\u0131l\u0131r diyoruz. Do\u011fru. Bu yap\u0131l\u0131rken o g\u00fcn\u00fcn ideolojik bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131, siyasal konum hep oradad\u0131r. Tarihsel olaylar, \u00f6zneler, kahramanlar buna g\u00f6re hep yeniden kurgulan\u0131r. Bunlar do\u011fru.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Gelgelelim, tarihsel anlat\u0131n\u0131n hikayele\u015ftirdi\u011fi tarihsel olgular, kurumlar, \u00f6rne\u011fimizde, dinsel sistemler bir anda, yekpare bir bi\u00e7imde ortaya \u00e7\u0131km\u0131yorlar. Bazen geli\u015fmeleri, olgunla\u015fmalar\u0131 y\u00fczy\u0131llar s\u00fcrebiliyor. Mesela \u0130slam, Sasani ve Bizans’\u0131n kontrol\u00fcn\u00fc yitirdi\u011fi co\u011frafyalara h\u0131zla n\u00fcfuz ediyor, yay\u0131l\u0131yor. Bu h\u0131zl\u0131 siyasal geni\u015fleme d\u00f6rt Emir (Emirul Muminin) d\u00f6neminin g\u00f6rece geri, hen\u00fcz kabile ufkunu a\u015famam\u0131\u015f siyasal-ideolojik \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7ine s\u0131\u011famazd\u0131.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Emeviler, b\u00fct\u00fcn di\u011fer Arap kabilelerine \u00fcst\u00fcn gelerek devleti yeni geli\u015fmelere yan\u0131t verecek \u015fekilde yeniden kurdular. Yeni devletin altyap\u0131s\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirdiler. Siyasal iktidar\u0131 merkezile\u015fme hilaf\u0131na payla\u015fmak isteyen kabile g\u00fc\u00e7lerini sahnenin d\u0131\u015f\u0131na att\u0131lar. Tabii kanl\u0131 i\u00e7 sava\u015flardan sonra.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bu arada, siyasal ve ideolojik hatlar\u0131, moda tabirle, k\u0131rm\u0131z\u0131 \u00e7izgilerini belirlediler. Sadece Arap k\u00f6kenlilerin, o da kabilesel bir hiyerar\u015fiye tabi tutularak, ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 merkeze yarle\u015ftirildi\u011fi, di\u011fer m\u00fcsl\u00fcman etnisitelerin, gayrim\u00fcslimlerle birlikte \u00e7evrede yer ald\u0131\u011f\u0131 bir siyasal \u00f6rg\u00fctlenmeyi dayatt\u0131lar.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n S\u00fcren co\u011frafi geni\u015fleme, \u00e7evrenin dramatik olarak artan n\u00fcfusu, ekonomik ganimet ve getirilerin payla\u015f\u0131m\u0131ndaki e\u015fitsizlikler, daha fazla merkezile\u015fme ve daha rasyonel devlet organizasyonu, ba\u015fl\u0131ca ideolojik me\u015fruiyet kayna\u011f\u0131 olarak dinin bu geli\u015fmelere yan\u0131t verecek bi\u00e7imde g\u00fcncellenmesi ihtiyac\u0131, Emevi y\u00f6netiminin i\u00e7eriden \u00e7\u00fcr\u00fcmesi, eskisi gibi y\u00f6netebilme yetene\u011fini yitirmesi, Emevi y\u00f6netiminin \u00fczerinde y\u00fckseldi\u011fi toplumsal zemini erozyona u\u011fratt\u0131. Devrim ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olmu\u015ftu.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Sonu\u00e7 olarak ana hatlar\u0131yla bug\u00fcnk\u00fc S\u00fcnni ve \u015eii islam, dokuzuncu y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131na kadar devam eden bir s\u00fcre\u00e7te, hem kendi aralar\u0131ndaki, hem de \u00e7evrelerindeki d\u00fcnyayla kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 gerilimli ili\u015fkiler i\u00e7inde olu\u015fmu\u015f olmal\u0131d\u0131r. Tabii o zamandan sonra da bu geli\u015fme, de\u011fi\u015fme s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Halen de s\u00fcr\u00fcyor. Gelgelelim, de\u011fi\u015fimler, m\u00fcdahaleler daha \u00e7ok ana \u00e7er\u00e7eve etraf\u0131nda yap\u0131lan yorumlamalar, i\u00e7tihatlar, ve hukuksal m\u00fcdahaleler halinde oluyor. Bu hemen hemen b\u00fct\u00fcn tarihsel dinler i\u00e7in ge\u00e7erlidir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u015eeriat konusuna gelince, ba\u015ftan s\u00f6yliyeyim, \u015feriats\u0131z din olmaz. Ne demi\u015ftik? Din siyasetin ihtiya\u00e7lar\u0131ndan do\u011fuyor, onun \u00e7\u0131karlar\u0131na, iktidarsa, onu s\u00fcrd\u00fcrmesine hizmet ediyor. Bunu yaparken, bireyin i\u00e7sel d\u00fcnyas\u0131na da hitap ediyor. O i\u00e7sel d\u00fcnyalar\u0131 fethetti\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde, y\u00f6netimi alt\u0131ndaki n\u00fcfusu \u00e7ekip \u00e7evirmesi, itaatlerini temin etmesi, r\u0131zalar\u0131n\u0131 \u00fcretmesi olanakl\u0131 hale geliyor. Bunu da \u015feriat sayesinde yapabiliyor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u015eeriat bir siyasal ihtiya\u00e7 olarak dinin hukuksal normlar \u00e7er\u00e7evesine indirgenmi\u015f formudur. \u0130sterseniz, dinin rasyonelle\u015ftirilmesidir. Yani normlar sistemi haline gelmi\u015f bir din anlay\u0131\u015f\u0131na tekab\u00fcl eder. Dinin kamusal olarak ya\u015fanmas\u0131n\u0131 olanakl\u0131 k\u0131lan vecibeleri, pratikleri, bu pratiklerin \u015feklini, usule de\u011fgin esaslar\u0131 belirler. \u015eehadet getirmek, namaz, oru\u00e7, hac, zekat vermek, abdest almak vb.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda iki t\u00fcrl\u00fc tanr\u0131sal tasavvur ve ona g\u00f6re bi\u00e7imlenen iki t\u00fcr dindarl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131 oldu\u011fu yaz\u0131l\u0131r, s\u00f6ylenir. Birinci anlay\u0131\u015fta, i\u015fte malum, Tanr\u0131 ve insan varl\u0131\u011f\u0131 ya da genel olarak varl\u0131k aras\u0131nda bir s\u00fcreklilik vard\u0131r. Ayn\u0131 anda, ayn\u0131 uzamda birlikte var olurlar. O kadar \u00f6yle ki, Tanr\u0131 ve varl\u0131k do\u011frudan ili\u015fkiye ge\u00e7ebiliyorlar. Bu anlay\u0131\u015fa g\u00f6re, b\u00fct\u00fcn dinsel inan\u0131\u015flar\u0131n vaadi olan nihai selamete ula\u015fmak i\u00e7in varl\u0131\u011f\u0131n Tanr\u0131yla daha fazla b\u00fct\u00fcnselle\u015fmesi, bir anlamda, tanr\u0131salla\u015fmas\u0131 gerekir. Yani varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tanr\u0131salla\u015ft\u0131rmas\u0131 gerekir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Her birey bu i\u015fi kendi ba\u015f\u0131na beceremez. Bu y\u00fczden bir peygambere, onun yoklu\u011funda onun vekilli\u011fini yapabilece\u011fine inand\u0131\u011f\u0131 bir vekile, imama, veliye veya bir m\u00fcr\u015fide ba\u011flanarak, “ikrar vererek”, onun arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Tanr\u0131yla ba\u011f kurar. Bu yolla kalbinde Tanr\u0131y\u0131 ya\u015fatabilir, “kamil insan” olabilir. Mesela, ba\u015flang\u0131\u00e7ta \u015eiilik ve halen Alevilik gibi dinler b\u00f6yle bir teolojik anlay\u0131\u015ftan hareket ediyorlar.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u0130kinci Tanr\u0131 ve dindarl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131nda, peygamber \u00f6ld\u00fckten sonra art\u0131k Tanr\u0131yla m\u00fcminin aras\u0131nda ba\u011f kuracak ki\u015fi yoktur. Kimse de onun konumunu temsil edemez. Tanr\u0131 art\u0131k m\u00fcmin i\u00e7in ula\u015f\u0131lmazd\u0131r, a\u015fk\u0131nd\u0131r. Art\u0131k Tanr\u0131 ile ili\u015fki kurulamaz. Sadece onun peygamber arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bize iletmi\u015f oldu\u011fu emirlerine itaat edilebilir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Sadece yaz\u0131l\u0131 ve s\u00f6zl\u00fc olarak iletti\u011fi kurallar\u0131na uyularak, m\u00fcminlik i\u00e7in gerekli g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ko\u015fullar\u0131 yerine getirerek Tanr\u0131n\u0131n isteklerine uygun davranm\u0131\u015f olunur. Bu bak\u0131mdan her ger\u00e7ek m\u00fcmin, onun kural ve \u015fartlar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmeli ve uygulamal\u0131d\u0131r. Bu kural ve \u015fartlar, Kur’an, s\u00fcnnet, hadis ve i\u00e7tihatlar olarak m\u00fcmine iletilmi\u015ftir. Ancak bu \u015fart ve kurallara uyularak “kamil insan” olunabilir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bu ikincisinde, tamamen \u015feriatla\u015fm\u0131\u015f bir din tasavvuru var. Fiilen \u015feriat dini so\u011furur. Bu anlay\u0131\u015fta m\u00fcmin kendisini tamamen \u015feriatla\u015fm\u0131\u015f bir dinle ili\u015fkilendiriyor. Yani dindarl\u0131k kendisini \u015fer’i kurallar \u00e7er\u00e7evesinde tan\u0131ml\u0131yor. Tabii siyasal iktidarlar\u0131n en \u00e7ok istedi\u011fi anlay\u0131\u015f\u0131 da bu oluyor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Birinci anlay\u0131\u015fta da s\u0131n\u0131rl\u0131 bir \u00f6l\u00e7\u00fcde belli bir \u015feriat oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Do\u011frudur. Temel kutsal metnin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131, ileticisi ki\u015fiye; onun yoklu\u011funda, vekiline ikrar vereceksin ki, o da seni nihai kurtulu\u015fa ta\u015f\u0131yabilsin.. Yani m\u00fcr\u015fid ve ikrar ili\u015fkisi olmadan m\u00fcmin (talip) olamazs\u0131n. Ancak burada dinin \u015feriatla\u015fmas\u0131 s\u00f6z konusu de\u011fildir. Bu \u00f6nemli.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Yaln\u0131z dikkat edilsin, birinci anlay\u0131\u015f, ikinci anlay\u0131\u015f\u0131n \u015feriat dedi\u011fi \u015feyi yads\u0131m\u0131yor. Mesela, hi\u00e7 bir Alevi namaza, oruca, hacca kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmaz. Bunlar \u0130slamda yoktur demez. Tersine, “bunlar vard\u0131r ama \u015fekle de\u011fgin pratiklerdir. Oysa, inanc\u0131n amac\u0131 \u00f6ze ula\u015fmak, onunla ya\u015famakt\u0131r. \u015eekil ya da kabuk \u00f6nemli de\u011fildir. \u00d6nemli olan \u00f6zd\u00fcr, Tanr\u0131yla bulu\u015fmakt\u0131r” der.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Yine dikkat edilecek olursa, iki anlay\u0131\u015fta da ortak olarak, varl\u0131k ya da insan, Tanr\u0131 (Tanr\u0131 dolay\u0131m\u0131, yani din) arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kendisini me\u015frula\u015ft\u0131rabiliyor. Yunus Emre’nin dedi\u011fi gibi, “Severiz yarad\u0131lan\u0131\/Yaradan’dan \u00f6t\u00fcr\u00fc”. Yani tanr\u0131s\u0131 olmayan\u0131n vay haline!<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Tabii Alevilik s\u00f6z konusu oldu\u011funda bu anlay\u0131\u015fa y\u00f6nelimi te\u015fvik eden sosyolojiyi, maddi ya\u015fam ko\u015fullar\u0131n\u0131 da ihmal etmeyece\u011fiz. Bunlar\u0131n kahir ekseriyeti konar-g\u00f6\u00e7er topluluklar. Hen\u00fcz yerle\u015fik, ya da y\u0131l boyu s\u00fcren yerle\u015fik bir d\u00fczenleri yok. Yani zaman-mekan kavray\u0131\u015flar\u0131 yerle\u015fiklerinkinden \u00e7ok farkl\u0131. Zaten \u00f6zellikle kentsel yerle\u015fik ya\u015fama ge\u00e7ilmesiyle birlikte Alevilik inanc\u0131nda h\u0131zl\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmler oluyor. Eski keskin, radikal \u015fer’i usuller terk ediliyor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Eski devirde, bir m\u00fcr\u015fide ikrar vermeyen, musahibi olmayan, ya da y\u0131ll\u0131k hesapla\u015fma ayinlerine kat\u0131lmayanlar yol d\u00fc\u015fk\u00fcn\u00fc say\u0131l\u0131r, aforoz edilirlerdi. Art\u0131k kentlerde bu eski \u015fer’i uygulamalar nadiren ger\u00e7ekle\u015ftiriliyor. H\u0131zl\u0131 kentle\u015fme (art\u0131k b\u00fcy\u00fck Avrupa kentlerini de kapsar \u015fekildeki kentle\u015fme), siyaseten, hukuken d\u0131\u015flanm\u0131\u015f olma, tan\u0131nmama hali de bu uyarlanma, de\u011fi\u015fme, yenilenme yetene\u011fini artt\u0131r\u0131yor .<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Hristiyanl\u0131k tarihinde bu de\u011fi\u015fme dinami\u011fini daha net izleyebiliyoruz. Mesela, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc ve be\u015finci y\u00fczy\u0131llarda, manikeizmin ikici veya ikili kar\u015f\u0131tl\u0131klar halinde kurgulanm\u0131\u015f teolojisinin di\u011fer dinler \u00fczerinde de etkili olmas\u0131, sonradan aziz mertebesine y\u00fckseltilecek Ambroise, Jerome, Augustine gibi hristiyan entelekt\u00fcellerin m\u00fcdahalesine yol a\u00e7\u0131yor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Mesela, \u00f6yle siyah ve beyaz gibi, Cennet ve Cehennem kat\u0131 kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, inananlar nezdinde, \u00f6zellikle de “g\u00fcnah i\u015fleme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc” n\u00fc kullanm\u0131\u015f olanlar\u0131n (ki hayli geni\u015f bir n\u00fcfusu kapsad\u0131klar\u0131n\u0131 tahmin etmek zor olmasa gerektir) tanr\u0131sal selamete ula\u015fmaktan, dolay\u0131s\u0131yla dinden de umudu kesmelerine neden oldu\u011fu fark edildi. M\u00fc\u015fteriler \u015fikayet\u00e7iydi. Bu din, “\u015feriat” zor i\u015fti.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Tam bu noktada, “m\u00fc\u015fteri memnuniyeti esast\u0131r” anlay\u0131\u015f\u0131yla donanm\u0131\u015f hristiyan organik ayd\u0131nlar devreye girerek, Cennet ve Cehennem aras\u0131nda bir \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc yol a\u00e7\u0131yorlar. Araf’\u0131 yeniden ke\u015ffediyorlar (S\u00fcreci Frans\u0131z Orta\u00e7a\u011f tarih\u00e7isi Jacques Le Goff, La Naissance du Purgatoire adl\u0131 kitab\u0131nda \u00e7arp\u0131c\u0131 \u015fekilde anlat\u0131yor). Yani m\u00fcminlere “durun ya, bu kadar karamsar olmay\u0131n, hemen Cehennemi d\u00fc\u015f\u00fcnmeyin, arada bir Araf olana\u011f\u0131 da var. B\u00fct\u00fcn yapaca\u011f\u0131n\u0131z orada bir s\u00fcre bekleyip, ar\u0131nmak, sonra da do\u011frudan Cenette…” Tabii d\u00fckkan kap\u0131s\u0131ndan d\u00f6nmek \u00fczere olan m\u00fc\u015fteriler bunu duyunca, herhalde “g\u00fcnah i\u015fleme \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini” \u00f6zg\u00fcrce kullanmaya devam edecekleri i\u00e7in sevinmi\u015flerdir. B\u00f6ylece, dikkat edilecek olursa, \u015feriat\u0131n ahirete iman maddesinde “ufak” bir tadilat yap\u0131lm\u0131\u015f oluyor. Neyse.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Zerd\u00fc\u015ftilik, Yahudilik ve \u0130slam gibi tek tanr\u0131l\u0131 dinlerin ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131, devletler, merkezi imparatorluklar kuruldu\u011fu zamanlarda, bu devletlerin n\u00fcfuslar\u0131n\u0131 y\u00f6netebilmeleri i\u00e7in hukuksal kurallara ihtiya\u00e7lar\u0131 vard\u0131. (Hristiyanl\u0131\u011f\u0131n durumu bu bak\u0131mdan olduk\u00e7a farkl\u0131d\u0131r. Hristiyanl\u0131k Roma hukuk sisteminin y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte oldu\u011fu bir d\u00fcnyada resmen kariyerine ba\u015fl\u0131yor. Hristiyanl\u0131k \u015feriatla\u015fm\u0131yor. Mevcut Roma hukuk yap\u0131s\u0131 \u00fczerine oturuyor. Dinden hukuk \u00fcretmiyor. Pagan hukuk sistemiyle uzla\u015f\u0131yor. Onu kendisine uyarlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edenler de var). B\u00f6ylece bu kurallar ayn\u0131 zamanda dinselle\u015ftirilmi\u015f oluyordu. Devlet kendisini bu tanr\u0131sal kurallarla me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131yor. Uyruklar da m\u00fcmin olduklar\u0131n\u0131 bu kurallara uyarak kan\u0131tl\u0131yorlard\u0131. B\u00f6ylece devlet m\u00fcmin n\u00fcfusu; m\u00fcmin n\u00fcfus da “tanr\u0131sal devleti” me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131yordu.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Elbette, bir kez devletler bu \u015feriatla\u015fm\u0131\u015f din anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 tebalar\u0131na kabul ettirdiklerinde, di\u011fer \u015fer’i olmayan dindarl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 savunanlar, heteredoks ya da sapk\u0131n ilan edileceklerdi. Devletin merkezile\u015fme ihtiyac\u0131 duydu\u011fu her d\u00f6nemde, bu heteredoks tabir edilen topluluklar merkez-ka\u00e7 g\u00fc\u00e7ler olarak her zaman bir tehdit \u00f6\u011fesi gibi muamele g\u00f6receklerdi. Bizde devlet, Osmanl\u0131’da da, Cumhuriyet’te de bu merkez-ka\u00e7 g\u00fcc\u00fc, merkeze dahil etmek \u015f\u00f6yle dursun, tan\u0131maya dahi yana\u015fmad\u0131..<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Sadece \u0130ttihat\u00e7\u0131lar, Osmanl\u0131c\u0131l\u0131k, \u0130slamc\u0131l\u0131k yoklamalar\u0131ndan sonra m\u00fcsl\u00fcman Araplar da ayr\u0131lmaya ba\u015flad\u0131ktan sonra ideolojik olarak T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011fe meylettikleri son d\u00f6nemlerinde, Anadolu’daki Alevi n\u00fcfusu fark ettiler. \u0130ttihat\u00e7\u0131 ideologlar aras\u0131nda yer alan Fuat K\u00f6pr\u00fcl\u00fc, Baha Said gibi fig\u00fcrlerin o s\u0131ralarda yapt\u0131klar\u0131 Alevi ve Bekta\u015fi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, siyasetin ihtiya\u00e7lar\u0131ndan kaynaklan\u0131yordu tabii.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n K\u00f6pr\u00fcl\u00fc i\u00e7in bu Alevi T\u00fcrkler heterodoks olsalar da, bir “alt-k\u00fclt\u00fcr” olarak g\u00f6r\u00fclebilirlerdi. D\u0131\u015flanmalar\u0131 yanl\u0131\u015ft\u0131. O zamana g\u00f6re hayli ileri bir “a\u00e7\u0131l\u0131m” idi. Ancak sonradan yine siyasal ihtiya\u00e7larla olgusal tarihsel temeli olmayan ideolojik manip\u00fclasyonlara kap\u0131 araland\u0131. Mesela, tarihsel Alevikte hi\u00e7 bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmayan T\u00fcrkistanl\u0131 Ahmet Yesevi fig\u00fcr\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalara monte edildi (Daha sonra K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011fi y\u00fckselince, yine ya\u015fayan Alevilikte hi\u00e7 bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmayan, ne kadar K\u00fcrt oldu\u011fu da tart\u0131\u015fmal\u0131, Ebul Vefa devreye sokuldu).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Altm\u0131\u015fl\u0131, yetmi\u015fli y\u0131llarda sol pop\u00fclerle\u015fince, bu kez, sol anlay\u0131\u015f Alevili\u011fi (S\u00fcnnili\u011fe ve \u015eiili\u011fe de\u011fil) \u0130slama s\u0131\u011fd\u0131ramad\u0131. Tarih d\u0131\u015f\u0131, fantastik, oryantalist motiflerle s\u00fcslenmi\u015f \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla, Alevili\u011fin \u0130slam d\u0131\u015f\u0131 “senkretik” bir din oldu\u011funu (sanki senkretik olmayan bir din tasavvuru m\u00fcmk\u00fcnm\u00fc\u015f gibi) vaz’ edenler, bilimsellik ad\u0131na onu idealize edenler zuhur etti.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u0130ki binli y\u0131llara kadar, ya\u015fayan Alevi Ocaklar\u0131’na gitmeyi \u00e7o\u011fu Alevi olmayan ara\u015ft\u0131rmac\u0131 gerekli bile g\u00f6rmedi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u015eimdi soruyorum: Alevili\u011fin hangi yaz\u0131l\u0131 s\u00f6zl\u00fc eserinde, hangi ibadetinde, duas\u0131nda, Muhammed, Ali, Ehlibeyt, 12 \u0130mam yok?<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u00d6te yandan, Bekta\u015fi tarikat\u0131n\u0131n kurulmas\u0131 da Hac\u0131 Bekta\u015f’\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden iki y\u00fcz k\u00fcsur y\u0131l sonrad\u0131r. Tam da Osmanl\u0131’n\u0131n merkezile\u015fme e\u011filimlerinin ve (\u015eii de\u011fil) K\u0131z\u0131lba\u015f Safevilerle aralar\u0131ndaki gerilimin artt\u0131\u011f\u0131 bir zamanda. Osmanl\u0131 devletinin himayesinde bekta\u015filik tarikat\u0131 kurduruluyor. Bir ka\u00e7 y\u00fczy\u0131l sonra da yine ihtiya\u00e7 has\u0131l olunca, ayn\u0131 devlet taraf\u0131ndan bu kez kanl\u0131 bir \u015fekilde tasfiye ediliyor.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bu arada, ge\u00e7en g\u00fcn internette bir tart\u0131\u015fmaya tan\u0131k oldum. “Safeviler neden Cba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 forsunda yer alm\u0131yorlar” sorusu etraf\u0131nda bir tart\u0131\u015fma. Bunun i\u00e7in \u00f6nce Alevi ve Safevi kar\u015f\u0131t\u0131 paradigman\u0131n alt edilmesi laz\u0131m. Bu da siyasetin sorunudur. Onu Atat\u00fcrk Cumhuriyeti bile yapmad\u0131. Osmanl\u0131 devrinden kalma paradigmay\u0131, paradoksal “S\u00fcnni-Hanefi laiklik” \u015femsiyesi alt\u0131nda devam ettirdi.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bug\u00fcnk\u00fc bu \u015feriat tart\u0131\u015fmas\u0131 da, siyasetin sorunudur. Devrimci siyasetin sorunudur.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n \u015eeriat tart\u0131\u015fmas\u0131 yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada, CHP’nin e\u015fba\u015fkanlar\u0131ndan birisi K\u00f6ln’de cami geziyor, caminin benzerinin \u0130stanbul’da da yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in giri\u015fimde bulunaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. Di\u011fer e\u015fba\u015fkan tayyip Erdo\u011fan’\u0131 yumu\u015fatma misyonu y\u00fcklenmi\u015f. Bunu bir s\u00fcre i\u00e7in de olsa ba\u015farabilmi\u015f olman\u0131n verdi\u011fi i\u00e7 huzurla tebess\u00fcm ediyor. Ha bu arada, iki e\u015fba\u015fkan aras\u0131ndaki tamamlay\u0131c\u0131l\u0131k misyonuna da hayran kalmamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil, ger\u00e7ekten bir elman\u0131n iki yar\u0131s\u0131 gibiler, o kadar ki, ayn\u0131 s\u0131ralarda, birisi Deniz Gezmi\u015f ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n mezar\u0131na \u00e7i\u00e7ek b\u0131rak\u0131rken; di\u011feri \u00d6zal’\u0131n t\u00fcrbesini ziyaret edip, dulunun elini \u00f6p\u00fcyordu. Hem m\u00fczakere hem m\u00fccadele!<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Sosyalist solun gelecek se\u00e7imlere kadar faaliyetlerine ara verdi\u011fi ko\u015fullarda, b\u00f6yle yuvarlan\u0131p gidiyoruz i\u015fte!<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n NOT:<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n (1) Bu yaz\u0131y\u0131 yazd\u0131ktan sonra haberdar oldu\u011fum “\u0130lahiyat\u00e7\u0131lar Bildirgesi” ni sadece 14 ilahiyat\u00e7\u0131n\u0131n (onlar\u0131n da san\u0131yorum sadece iki \u00fc\u00e7\u00fc akademik bir \u00fcnvana sahip) imzalam\u0131\u015f olmas\u0131 bu s\u00f6yledi\u011fimi destekliyor. Sa\u011fc\u0131lardan, hele “T\u00fcrk\u00e7\u00fc-\u0130slamc\u0131” olanlar\u0131ndan hi\u00e7 bir demokratik giri\u015fim, katk\u0131 beklenemez. Onlar siyasal biat k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn elemanlar\u0131d\u0131r. Bu bak\u0131mdan \u00e7o\u011fu tetik\u00e7ilik g\u00f6revine her zaman haz\u0131rd\u0131r. Da\u011f ta\u015f ilahiyat\u00e7\u0131yla dolu, neredeyse her kasabada, mahallede bir ilahiyat fak\u00fcltesi var. \u00dcniversitede ilahiyat olur mu? \u0130deoloji olan ilahiyat bilimle ba\u011fda\u015f\u0131r m\u0131? \u0130yi ki, Diamond Tema, yine hadis ve di\u011fer \u0130slami kaynaklara referans vererek, Ay\u015fe ile ilgili “Ifk Hadisesi”ni g\u00fcndeme getirmemi\u015f.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Bu bildirgede de yine yukar\u0131da de\u011findi\u011fim metodolojik yanl\u0131\u015f s\u00fcrd\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. Sorun, \u0130slam\u0131n i\u00e7inden yap\u0131lan bir tart\u0131\u015fma \u00e7er\u00e7evesinde ele al\u0131n\u0131yor. Oysa asgari olarak Ayd\u0131nlanmac\u0131lar\u0131n y\u00f6ntemini izlemek gerekirdi. Ba\u011fnazl\u0131k, yobazl\u0131k kar\u015f\u0131s\u0131nda sorgulama ve d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne vurgu yapmak yerinde olurdu.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n Ba\u015fka bir komiklik de, Adalet Bakan\u0131’na, Diamond Tema’ya adalet i\u00e7in \u00e7a\u011fr\u0131 yap\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bak\u0131n\u0131z, bu bakanlar\u0131n, dahas\u0131 (iktidar\u0131 ve muhalefetiyle) d\u00fczen siyaset\u00e7ilerinin hepsini i\u00e7i bo\u015f birer ceket olarak g\u00f6rmek laz\u0131m. Yani (sadece terimin siyasal anlam\u0131nda de\u011fil, en genel anlam\u0131nda) bir ki\u015fili\u011fe tekab\u00fcl etmiyorlar. Tar\u0131k Ali (kendisinden beklenilemeyecek kadar) iyi yaz\u0131lm\u0131\u015f Churchill kitab\u0131n\u0131n bir yerinde \u015f\u00f6yle s\u00f6yl\u00fcyor :<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n ” Yine de tarih \u00f6ng\u00f6r\u00fclemez bir \u015feydir. Bir akt\u00f6r\u00fc al\u0131r, ona g\u00fczel elbiseler giydirir ve rol ile ger\u00e7ekli\u011fin birbirine kar\u0131\u015faca\u011f\u0131 derecede belirli bir rol\u00fc oynamaya zorlar. Perde indi\u011finde onlar\u0131 bir kenara atar, sonra kendine acemi ama \u00f6\u011frenmeye hevesli yeni akt\u00f6rler se\u00e7er ve onlar\u0131 sava\u015f alan\u0131na s\u00fcrer. Churchill kendi devrinin \u015fekillendirdi\u011fi b\u00f6yle bir akt\u00f6rd\u00fc sadece.”<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n (2) Kabile ve\/veya aileler aras\u0131 iktidar, egemenlik m\u00fccadelesinin tarihsel Muhammed fig\u00fcr\u00fcn\u00fcn eylemlerinde belirleyici bir rol oynam\u0131\u015f olabilece\u011fini, devrin siyasal y\u00f6netim veya egemenlik anlay\u0131\u015flar\u0131 dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, d\u00fc\u015f\u00fcnmek me\u015frudur. Bu mant\u0131\u011fa g\u00f6re, Muhammed’in kendisinden sonra ailesinin egemenli\u011finin s\u00fcrmesini istemi\u015f olabilece\u011fini iddia etmek anla\u015f\u0131l\u0131rd\u0131r. Ancak, bir aileler koalisyonuyla iktidar\u0131 alm\u0131\u015f olmas\u0131, bu d\u00fc\u015f\u00fcncesini ger\u00e7ekle\u015ftirmesini \u00f6nlemi\u015ftir. Emevi kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve Abbasi devriminin sahip oldu\u011fu geni\u015f toplumsal taban\u0131 bu ba\u011flam\u0131 da g\u00f6zard\u0131 etmeden ele almak gerekir.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n <\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Siyasal islamc\u0131larla tart\u0131\u015fmalar\u0131, “hakiki din” , “yozla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f din”, ya da \u015fu s\u0131ralar reva\u00e7ta oldu\u011fu gibi, “ger\u00e7ek \u0130slam”, “Emevi islam\u0131” gibi kar\u015f\u0131tl\u0131klar \u00fczerinden yapmak yanl\u0131\u015f. Dahas\u0131, salt din \u00fczerinden bu tart\u0131\u015fmay\u0131 y\u00fcr\u00fctmek, siyasal \u0130slam\u0131n tuza\u011f\u0131na d\u00fc\u015fmek demektir. O sizinle siyaset olarak … Okumaya devam et